جنگ در خاورمیانه

جنگ در خاورمیانه

شاید بگویید جنگ، جنگ است؛ عده‌ای کشته می‌شوند، جاهایی ویران می‌شوند، فتوحاتی به دست می‌آید و خیلی چیزها هم از دست می‌رود، پس چرا باید برچسب خاورمیانه را تنگش بچسبانیم؟ مثلا در خاورمیانه جنگ بهتر یا بدتر از بقیه دنیاست؟ یا خون خاورمیانه‌ای‌ها گران‌تر یا چه بسا ارزان‌تر از سایر مردم جهان است؟

اگر قبول کنیم که هر واقعه‌ای روایتی دارد (جدا از روایت رسانه‌های رسمی دوطرف جنگ)، و آن روایت‌ها نگاه و تجربه زیسته مردم درگیر در جنگ (یعنی اصلی‌ترین صاحبان تبعات جنگ) را بیان می‌کند، پس می‌توان گفت که پرونده جنگ در خاورمیانه نگاهی است به روایت ساکنان خاورمیانه از جنگ‌هایی که پشت سر گذاشته‌اند، و اینکه چه معنایی از میان آنها می‌شود یافت.

خاورمیانه از نگاه جغرافیایی منطقه‌ای در محل تقاطع سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا را دربرمی‌گیرد،منطقه‌ای در غرب آسیا و شمال آفریقا؛ گرچه می‌توانیم مانند نوال سعداوی (نویسنده و فعال اجتماعی معروف مصر) بپرسیم میانه از نگاه چه کسی؟ و همین پرسش شاید بخشی از پرونده پرآشوب این منطقه را رمزگشایی کند.

طبیعی است که در بررسی جنگ در خاورمیانه ابتدا به سراغ ایران برویم، کشوری که در پنجاه سال اخیر سه بار جنگ را تجربه کرده است، که اولین آن (یعنی جنگ با عراق)، بعداز جنگ ویتنام طولانی‌ترین جنگ قرن بیستم میلادی بوده است.

از معروف‌ترین کتاب‌هایی که درباره جنگ ایران و عراق نوشته شده کتاب زمین سوخته است. احمد محمود نویسنده نام‌آشنای ایرانی در این کتاب اهواز را در ماه‌های آغازین جنگ توصیف کرده است. اگر با این کتاب آشنا نیستید اینجا می‌توانید اطلاعات بیشتری پیدا کنید.

زمین سوخته احمد محمود دوسال پس از اشغال شهرهای جنوبی ایران توسط ارتش عراق، درباره اهواز در سه ماه اول جنگ نوشته است. پسر ارشد یک خانواده اهوازی در یکی از محله‌‌های این شهر راوی این اشغال و تغییر رفتار مردم و واکنش آنها دربرابر جنگ می‌شود. ‌

کتاب زمستان 62 نوشته اسماعیل فصیح (کتابی که تا 16سال اجازه چاپ مجدد پیدا نکرد) شاید شناخته‌شده‌ترین اصل فصیح در فضای جنگ به حساب بیایید اما او مجموعه داستانی هم دارد که اکثر داستان‌هایش درباره جنگ و تأثیراتش هستند.

اسماعیل فصیح و روایتی متفاوت از جنگ آن‌چه که نمادهای دشت مشوش را در جایگاه متمایزی در ادبیات جنگ می‌نشاند این است که اساساً صحنه‌ی نبردی در قصه‌ها وجود ندارد و شخصیت‌ها هیچکدام رزمنده به مفهوم کسی که در میدان نبرد اسلحه به‌دست می‌گیرد و می‌جنگد، نیستند. جنگ مثل شبحی فراگیر در همه‌ی  صحنه‌ها وجود دارد. کتاب فصیح به‌طرز عجیبی در میان کتاب‌های ادبیات داستانی جنگ و دفاع مقدس نادیده گرفته شده است. کمتر از آن صحبت شده و بسیاری از مخاطبان حرفه‌ای ادبیات و ادبیات دفاع مقدس هم یا اسمی از آن نشنیده‌اند و یا آن را نخوانده‌اند. موضوعی که ریشه در فاصله‌ی فصیح با چیزی به نام ادبیات [رسمی] جنگ دارد.

نوشتن از واقعیت‌های دوران جنگ چندین سال از پایان یافتن آن آغاز شد. یکی از کتاب‌هایی که به همین واقعیت‌ها پرداخت (و البته چندان اجازه تجدید چاپ پیدا نکرد) کتاب عقرب روی پله‌های راه‌آهن اندیمشک بود.

عقرب روی پله‌های راه‌آهن اندیمشک در دهه 80 بود که شکل دیگری از داستان‌نویسی درباره جنگ و دفاع مقدس آغاز شد. زمانه‌ای که دیگر قرار نبود همه قهرمان باشند. می‌شد که از جنگ واقعی نوشت، از 8 سالی که خیلی از آدم‌ها برای جانشان و از دست دادنش ترسیده بودند. کتاب عقرب روی پله های راه آهن اندیمشک یا «از این قطار خون می‌چکه» یکی از این داستان‌هاست که در سال 1385 نوشته شد و اتفاقا جوایز ادبی متعددی از جمله جایزه گلشیری و کتاب سال دفاع مقدس را دریافت کرد. خیلی زود به چاپ سوم رسید که البته پایان چاپ کتاب در ایران بود.

اشغال و سقوط خرمشهر در آغاز جنگ ایران و عراق شاید یکی از تلخ‌ترین خاطرات ملی ایرانیان در آن دوران باشد. محمدحسن شهسواری مجموعه رمان ایرانشهر را درباره آن روزها نوشته است، مجموعه‌ای که هنوز پایان نیافته و جلدهایی از آن هنوز اجازه چاپ پیدا نکرده‌اند.

ایرانشهر 7 جلد از رمان ایران‌شهر نوشته شده است، سه جلد آن منتشر شده و جلدهای بعدی در حال آماده سازی هستند و به گفته شهسواری نوشتن باقی جلدها هنوز ادامه دارد. شاید این شکل دیگر از رمان‌نویسی باشد که شجاعت بسیاری می‌طلبد. این‌که بخواهی روزبه‌روز آن چه در شهر خرمشهر اتفاق افتاده آن هم از روزهای نخست جنگ تا اشغال و تصرف توسط رژیم بعث عراق را تجربه نوشتن کنی. این رمان از وقایع روزهای۲۹ شهریور ۱۳۵۹ آغاز می‌شود و در آبان ماه ۵۹ پایان می‌گیرد.

زنان هم در عرصه داستان‌نویسی جنگ ورود کرده‌اند و شاید بشود گفت از زوایا و تجربیاتی نوشته‌اند که کمتر در آثار مردان دیده شده. دو کتاب نشان کرده (نوشته بلقیس سلیمانی) و هرس (نوشته نسیم مرعشی) از این نمونه‌ها هستند. و البته کتاب هانی مون (نوشته شهره احدیت) که به ماجرای خانواده‌های کشته‌شدگان جنگ می‌پردازد.

نشان‌کرده کتاب نشان کرده مانند خیلی از آثار بلقیس سلیمانی در منطقه گوران می‌گذرد، جایی ساخته ذهن نویسنده در حوالی کرمان، که وصفش بهانه‌ای می‌شود برای بیان آداب و عادات مردم آن منطقه. زبان داستان نرم و روان است و سرشار از تشبیهات و اصطلاحاتی که هم شیرین است و هم بخشی از ادبیات عامه مردم را نشان می‌دهد.

جنگ که تمام شد… «جنگ که تمام شد…» این جمله را می‌توان ابتدای هر پارگراف هرس گذاشت. نسیم مرعشی از جنگی می‌گوید که تا عمق جان آدم‌های خوزستان نفوذ کرده است. نفوذی آنچنان خردکننده که دیگر بعد از جنگ هیچ به روال معمول خود برنگشت. زندگی که بعد از جنگ زندگی نیست، درست مثل خرمشهر و آبادانی که از رونق افتادند و شب‌های‌شان خالی از ستاره شد. اما این تنها درد نویسنده نیست. این بک‌گراندی است که نویسنده انتخاب کرده است تا درد بزرگتری را به تصویر بکشد.

زندگی در دل تضادها هانی­‌مون قصه­‌ی زیست در دل تضادهاست. قصه‌­ی عبور از گذشته. داستان ایستادن در برابر اسطوره‌­ای ازلی است. هانی‌­مون قصه­‌ی زمین‌گذاشتن بار گناه والدین به وسیله‌­ی فرزندان به جای به‌دوش‌کشیدن آن است. یک اسطوره‌شکنی در حد و اندازه­‌های خود.

اما همان‌قدر که ما درباره جنگ حرف برای گفتن و داستان برای نوشتن داریم، در آن‌طرف مرز ما نیز داستان‌هایی برای شنیدن هست. کشور عراق نیز همان جنگ هشت‌ساله را پشت سر گذاشت و بعدها دوبار حمله آمریکا را تجربه کرد. عجب همسایه مشابهی!

در همان دورانی که عراق مشغول جنگ با ما بود، در داخل آن کشور چه اتفاقاتی می‌افتاد؟ آیا مردم عراق موافق جنگ بودند؟ کتاب نقطه‌ها یک روایت از آن دوران است.

اگر نقطه‌ها حذف شوند کتاب نقطه‌ها نوشتهٔ سنان انطون روایت دانشجویی است که در دوران استیلای حزب بعث عراق و در زمان جنگ عراق با ایران به جرم مخالفت با صدام زندانی شده است. موضوع داستان مربوط به بازسازی و بازخوانی یادداشت‌های او در دوران هول‌انگیز زندان است که در میان اسناد و مدارک سازمان امنیت ملی بغداد پیدا شده است.

کتاب قبلی بر پایه مستندات بود اما کتاب یادداشت‌های بغداد کاملا مستند است. این کتاب نوشته‌های روزانه زن هنرمندی در بغداد است در دوران حمله آمریکا به آن کشور.

یادداشت‌های بغداد یادداشت‌های بغداد دست‌نوشت‌های مستند کسی است که در این دوران و درباره دو جنگ نوشته. نه پیوسته و نه همه مدت ساکن در عراق، اما تمایز آن با دیگر مستندات در این است که نوشته یک زن است، و یک زن هنرمند، که لاجرم متفاوت به ماجرا نگاه کرده.

رمان خُزامی از دوران پس از جنگ می‌گوید، زمانی که اثرات جنگ نمایان می‌شود و دیگر زندگی مانند گذشته نیست.

بوی گل‌های خُزامی رمان «خُزامی» نوشتهٔ «سنان اَنطون» دربارهٔ تأثیرات ویران‌گر و غیرقابل جبران جنگ است. سنان اَنطون در رمان «خُزامی» داستان مردمی را روایت می‌کند که پس از جنگ‌، با حسرت و اندوه با هویتی ازدست‌رفته کشورشان را ترک می‌کنند و تلاش می‌کنند با محیط و فرهنگ جدید خود را وفق دهند.

ماجرای جنگ در عراق با سقوط صدام پایان پیدا نکرد. حالا جنگ دیگری داشت مردم عراق را اسیر خود می‌کرد. جنگی خاموش که حتی خیلی‌ها را به مهاجرت واداشت. دو کتاب بعدی از همین دوران می‌گویند.

کابوس‌های خانه کرده در ذهن داستان‌های مجموعهٔ «کابوس‌های کارلوس فوئنتس» عمدتاً به شرایط عراق پس از سقوط صدام حسین می‌پردازد و تصویری از مردم این سرزمین به دست می‌دهد، چه آن‌ها که در کشور ماندند و اسیر حملهٔ بیگانه و نزاع‌های قومی و مذهبی و کشتارهای هر روزه شدند و چه آن‌ها که خواسته یا ناخواسته راه غربت را در پیش گرفتند و حتی آنجا نیز نتوانستند از کابوس‌های خانه‌کرده در گوشه‌گوشهٔ ذهن‌شان خلاصی یابند.

نخل‌هایی که سر بریدند رمان مریما به موضوعاتی مثل آشفتگی‌های سیاسی و اجتماعی، مرگ و زندگی، تأثیر جنگ و خشونت بر زندگی انسان‌ها، تقابل نسل‌ها، جنگ و مهاجرت، چالش‌های هویتی اقلیت‌های دینی و مذهبی، خاطرات خوش گذشته، فقدان‌ها و واقعیت‌های تلخ زندگی در عراق معاصر پرداخته است. این کتاب با نگاهی به دنیای جنگ‌زده و پریشان سال‌های پایانی دیکتاتوری صدام و سال‌های آغازین اشغال عراق توسط آمریکا، بحران تشکیل دولت و جو سنگین فرقه‌گرایی پس از حمله نظامی امریکا به عراق در سال‌های بعد از ۲۰۱۰ است.

جنگ در سایر کشورهای خاورمیانه هم قصه‌های زیادی برای گفتن و شنیدن دارد که تلاش می‌کنیم در پرونده‌های دیگری به آنها بپردازیم. اما این پرونده را با یک مجموعه عکس پایان می‌دهیم. عکس‌هایی از جنگ ایران و عراق با دوربین کاوه گلستان که هرکدام قصه‌های زیادی درون خود دارند.

دوربین کاوه از جنگ می‌گوید چاپ عکس های کاوه گلستان از رویدادهای انقلاب ایران و جنگ ایران و عراق در بسیاری از مطبوعات معتبر جهان، نامش را در میان عکاسان خبری به نامی آشنا تبدیل و جوایزی را نصیب او کرد. گلستان در 13 فروردین 1382 هنگام انجام مأموریت تصویربرداری در خط مقدم جنگ (جنگ دوم خلیج فارس، بین امریکا و عراق) در شهر مرزی کفری در 130 کیلومتری کرکوک در عراق بر اثر انفجار مین کشته شد.

#جنگ