تن تن از شوروی تا پیکاروها؛ سفر به اصل عدم قطعیت

2 شهریور 1405

وینش

تن‌تن که دهه‌هاست میان خوانندگان ایرانی طرفدارانی دارد، نخستین‌بار سال ۱۳۵۰ توسط انتشارات یونیورسال با مدیریت مادریک بوقوسیان و با مجوز رسمی از انتشارات کسترمن بلژیک و ترجمه‌ی خسرو سمیعی از زبان فرانسه به مخاطبان فارسی‌زبان ارائه شد. البته نه تمام ۲۴ جلد بلکه فقط ۱۶ عنوان تا سال ۱۳۵۶ انتشار یافت. در سال‌های اخیر نشر کتاب چ مجموعه‌ی ۲۴ جلدی کتاب‌های تن‌تن را منتشر کرد که این مجموعه اکنون به چاپ‌های مجدد پنجم و ششم رسیده است. به همین مناسبت مروری کوتاه داریم بر تاریخچه‌ی این شخصیت محبوب و تحولاتش.

این مقاله را ۴ نفر پسندیده اند

تن تن از شوروی تا پیکاروها؛ سفر به اصل عدم قطعیت

‌

نویسنده: آرش شهنواز

‌

انتشار مجموعه‌ی ۲۴ جلدی کتاب‌های تن‌تن که از سال ۱۴۰۱ توسط نشر کتاب چ آغاز شده بود و تا پایان ۱۴۰۳ ادامه داشت، اکنون به چاپ‌های مجدد پنجم و ششم رسیده است. کتاب چ از زیرمجموعه‌های نشر چشمه است. [۱] این مجموعه‌ی ۲۴ جلدی درباره‌ی خبرنگار جوانی است که به گوشه و کنار جهان سرک می‌کشد، گاه درگیر مناقشات سیاسی و انقلاب‌هاست و گاه با قاچاقچیان و بزهکاران دست‌وپنجه نرم می‌کند و البته از شعارزدگی تا واقع‌گرایی راه درازی را پیموده.‌

‌ ژرژ پروسپر رمی که با نام مستعار «هرژه» شناخته می‌شود، از سال ۱۹۲۹ مجموعه‌ی کمیک استریپ (داستان مصور) تن‌تن را در ضمیمه‌ی هفتگی روزنامه‌ی «لو ونتیم سیکل» چاپ بروکسل منتشرکرد که بعدها به صورت مجلدات جداگانه به مخاطبان عرضه شد و تا سال ۱۹۸۳ و زمان مرگ او در ۷۵ سالگی این روند ادامه داشت (بر اساس وصیت هرژه با مرگ او داستان تن‌تن متوقف شد و هیچکس اجازه نداشت آن را ادامه دهد).

‌

بعد از یونیورسال که موفق به چاپ تمامی کتاب‌های تن‌تن به فارسی نشد، برخی از انتشاراتی‌ها در ایران اقدام به چاپ این مجموعه‌ی ۲۴ جلدی کردند. از جمله «فروزش»، «تاریخ و فرهنگ»، «قدیانی»، «رایحه اندیشه سبز» و اکنون هم نشر «چ».

‌پس از یونیورسال، سایر اصحاب نشر، متن تن‌تن را از انگلیسی به فارسی ترجمه می‌کردند که دچار کاستی‌هایی بود اما نشر چ نیز متن اصلی فرانسه را توسط «نادر تکمیل همایون» به فارسی برگردانده است. عناوین کتاب‌های این مجموعه چنین است:

تن‌تن در شوروی، تن‌تن در کنگو، تن‌تن در آمریکا، سیگارهای فرعون، گل آبی، گوش شکسته، جزیره‌ی سیاه، عصای اسرارآمیز، خرچنگ پنجه طلایی، ستاره‌ی اسرارآمیز، اسب شاخدار، گنج‌های راکام، هفت گوی بلورین، معبد خورشید، سرزمین طلای سیاه، هدف کره‌ی ماه، روی ماه قدم گذاشتیم، ماجرای تورنسل، انبار زغال‌سنگ، تن‌تن در تبت، جواهرات کاستافیوره، پرواز شماره ۷۱۴ به سیدنی، تن‌تن و پیکاروها و هنر الفبا (که به دلیل مرگ هرژه این کتاب آخر ناتمام ماند و بعدتر فقط طرح‌های اولیه‌ی او به صورت داستانی نیمه‌تمام منتشر شد).

‌این در حالی ‌است که مجموعه داستان‌های تن‌تن همچنان یکی از پرفروش‌ترین آثار کمیک‌استریپ در جهان به شمار می‌رود، به‌طوری‌که بر اساس اعلام وبسایت رسمی «تین تین ایماژیناتیو» تاکنون به بیش از ۱۱۰ زبان ترجمه شده و ۲۷۰ میلیون نسخه از آن در سراسر جهان به فروش رفته است.[۲] شاید در نگاه اول زیبایی بصری مجلدات و نقاشی‌های هرژه دلیل ماندگاری آن‌ها دانسته شود. کمااینکه در سال ۲۰۲۱ جلد اصلی کتاب «گل آبی» تن تن در یک حراجی به مبلغ ۳ میلیون و ۲۰۰ هزار یورو به فروش رفت. [۳] و در سال ۲۰۲۳ جلد اصلی کتاب «تن‌تن در آمریکا» به مبلغ ۲ میلیون یورو فروخته شد. [۴]

اما در کنار این‌ها، تماشای سیر تحول خالق تن‌تن از تولیدکننده‌ی داستان‌هایی با محتوای نژادپرستانه و یا در خدمت تبلیغات سردستی علیه شوروی، به راوی داستان‌هایی با مضامین انسان‌دوستانه و به دور از شعارزدگی که دیگر شخصیت اصلی ماجراهایش نه به دنبال تغییر جهان که بیشتر ناظری متحیر در پی نجات خود و دوستانش از مهلکه است، بر ویژگی‌های این مجموعه افزوده. مجموعه‌ای که شاید به ظاهر برای نوجوانان تهیه شده است اما مسائل سیاسی و ژئوپلیتیک مطرح شده در آن، مخاطبان هدف را در میان بزرگسالان هم جستجو می‌کند.

‌هرژه ماجراهای تن‌تن را با «تن‌تن در شوروی» آغاز کرد. داستانی که از ژانویه‌ی ۱۹۲۹ در هفته‌نامه‌ی لو پتی ونتیم، زیرمجموعه‌ی روزنامه لو ونتیم سیکل بلژیک منتشر می‌شد و هدفش تبلیغ علیه شوروی بود. تن‌تن به عنوان خبرنگار به سرزمین روس‌ها می‌رود و در آنجا با بلشویک‌ها وارد نزاع می‌شود. هر چند با گذر زمان، ادعاهای هرژه درباره‌ی سیستم سرکوبگر و متقلب شوروی از بوته‌ی آزمون سربلند بیرون آمد اما شیوه‌ی روایی او در ساده‌سازی مسئله و اراِئه‌ی تصویری سیاه و سفید از کارزار خیر و شر مطلق، مورد انتقاد فراوان قرار گرفت.

از جمله منتقد ادبی ژان ماری آپوستولیدس از دانشگاه استنفورد معتقد است که “هرژه بلشویک‌ها را به عنوان شر مطلق نشان داد اما قادر نبود بفهمد که آن‌ها چگونه به قدرت رسیده‌اند یا دیدگاه سیاسی‌شان چیست. در نتیجه تن‌تن نیز از این زمینه‌ی تاریخی و سیاسی بی‌خبر است. او تنها با جهان فلاکت‌بار شوروی روبه‌رو می‌شود و با بلشویک‌ها می‌جنگد بی‌آن‌که بتواند یک ضد انقلاب موثر را برانگیزد.” [۵]

اما «تن‌تن در کنگو» به عنوان دومین اثر از ماجراهای تن‌تن هنوز مناقشه‌برانگیزترین داستان هرژه است. در دوره استعمار کنگو توسط بلژیک که از اواخر قرن نوزدهم آغاز شده بود و رفته‌رفته به برخوردهای خشونت‌بار میان استعمارگران و بومیان سیاه‌پوست کشیده می‌شد، سردبیر نشریه لو ونتیم سیکل در سال ۱۹۳۰ از ژرژ رمی می‌خواهد داستانی درباره‌ی این کشوره قاره‌ی سیاه تهیه کند.

تن‌تن در کنگو، مردمان این کشور را انسان‌هایی ساده‌لوح و ناتوان که نیازمند قیومیت سفیدپوستان هستند نشان می‌دهد. موضوعی که تا پایان عمر، هرژه را رها نکرد و از جمله در مصاحبه با نوما سادول، نویسنده‌ی فرانسوی، درباره‌ی آن گفت:

“در مورد کنگو واقعیت این بود که من با تعصبات جامعه‌ی بورژوایی که در آن زندگی می‌کردم تغذیه شده بودم. سال ۱۹۳۰ بود. من فقط چیزهایی درباره‌ی این کشورها می‌دانستم که مردم آن زمان می‌گفتند. مثل اینکه آفریقایی‌ها بچه‌های بزرگ و نادانی هستند و خوشبختانه ما آنجا بودیم! و غیره. و من این آفریقایی‌ها را بر اساس چنین معیارهایی و با روحیه‌ی کاملا پدرسالانه‌ای که آن زمان در بلژیک وجود داشت به تصویر کشیدم.” [۶]

‌اما این‌ها منتقدان را قانع نکرد و پس از سال‌ها کارزار سیاهان خواستار رفع نابرابری‌های نژادی و سفیدپوستان منتقد دوران استعمار، چاپ مجدد این داستان در اواخر قرن بیستم و اوایل قرن بیست و یکم با محدودیت‌هایی روبه‌رو شد که همچنان پابرجاست.

‌البته با گذر زمان و کسب تجربه‌های بیشتر، هرژه از همان سال‌های ابتدایی خلق تن‌تن از دیدگاه‌های نژادپرستانه، شعاری و نزدیک به جریانات راست افراطی فاصله گرفت. به گفته‌ی منتقدان، داستان «نیلوفر آبی» به عنوان پنجمین داستان از مجموعه‌ی ماجراهای تن‌تن که در سال ۱۹۳۴ انتشار یافت، نقطه‌ی عطفی در آثار او به شمار می‌رود، هم در پختگی طراحی‌ها و هم در ارائه‌ی مضامین نوع‌دوستانه. داستان بیشتر در چین و شهر شانگهای می‌گذرد و نگاهی انسان‌دوستانه و همدلانه نسبت به مردم آن کشور دارد.

در واقع دوستی ژرژ رمی با یکی از دانشجویان چینی ساکن بلژیک به نام ژانگ چونگرن زمینه‌ساز خلق این اثر شد. در آن سال‌ها که ژاپن به منچوری حمله کرده و وارد بخش‌هایی از شانگهای شده بود، رسانه‌های جریان اصلی در غرب عموما با نگاهی مثبت به ژاپن می‌نگریستند و آن را سدی در برابر شوروی می‌دانستند اما هرژه از این دیدگاه دوری جست و در «گل آبی» با چینی‌ها همراهی کرد. [۷]‌

اما درگیری ژرژ رمی با حواشی مختلف پایانی نداشت. در زمان اشغال بلژیک توسط ارتش نازی در ۱۹۴۰، هرژه در روزنامه «لو سوار» مشغول به ادامه‌ی خلق داستان‌های تن‌تن شد که متهم به همدستی با اشغالگران بود. هرچند بعد از خاتمه‌ی جنگ، او برخلاف سایر همکارانش از اتهام همکاری با دشمن و خدمت به دستگاه پروپاگاندای آلمان تبرئه شد (چون ماجراهای تن‌تن در آن دوران هیچ موضعی نسبت به اشغال کشور نداشت و قصه‌ها در حال و هوایی بی‌ارتباط با جنگ جلو می‌رفتند)، اما ضربه‌ی روحی ناشی از امکان بازخواست و افسردگی پس از آن هیچگاه رهایش نکرد.

به‌این‌ترتیب در تمام دوران زندگی‌اش خاطره‌ی دردناکی از این دوره داشت، چراکه معتقد بود بسیاری از روزنامه‌نگاران مانند او فعالیت خود را در دوران اشغال صرفا ادامه داده بودند بدون آنکه مزدور دشمن باشند.[۸]

‌به هر روی با گذر زمان، تغییر در دیدگاه‌ها و مواضع هرژه نمایان‌تر می‌شد و این موضوعی صرفا شخصی و بدون پشتوانه‌های اجتماعی نبود. با پایان جنگ دوم جهانی و شکست نازیسم، کم‌کم در میان بخش بزرگی از جوانان اروپای غربی از جمله در فرانسه و بلژیک، تردید نسبت به ایدئولوژی‌ها شکل می‌گرفت. به‌این‌ترتیب هرژه نیز از قطعیت ایدئولوژیک فاصله می‌گرفت و رفته‌رفته دچار تردید درباره‌ی ماهیت سیاست می‌شد.

تونی جادت، نویسنده‌ی فرانسوی، درباره‌ی روشنفکران اروپایی پس از جنگ دوم جهانی می‌گوید: “تجربه‌ی فاشیسم، نازیسم، استالینیسم و دو جنگ جهانی باعث شد بسیاری از آنان نسبت به هرگونه ادعای حقیقت مطلق در سیاست بدبین شوند.” [۹]

‌به باور او اروپای پس از ۱۹۴۵ با بحران عمیق مشروعیت ایدئولوژی‌های بزرگ روبه‌رو شد. تجربه‌ی فاشیسم، نازیسم، جنگ جهانی دوم و سپس آگاهی روزافزون از وقایع شوروی، باعث شد بسیاری از روشنفکران و سیاستمداران اروپای غربی نسبت به وعده‌های نجات‌بخش ایدئولوژی‌ها بدبین شوند. بنابراین در اروپای پس از جنگ، ارزش‌هایی مانند دموکراسی، مصالحه، دولت رفاه و همکاری اروپایی به تدریج جایگزین آرمان‌های انقلابی و ایدئولوژیک شدند. [۱۰]

‌ازاین‌رو تغییر در نگاه و رویکرد هرژه در خلق داستان‌های میانی تا پایانی مجموعه‌ی تن‌تن، از جمله انبار زغال‌سنگ و خصوصا تن‌تن و پیکاروها قابل درک و تفسیر است. در انبار زغال‌سنگ که ۱۹۵۶ منتشر شد، با مسئله‌ی قاچاق سیاه‌پوستان افریقایی و فروش آن‌ها به عنوان برده مواجهیم. هرژه که در تن‌تن در کنگو نگاهی قیم‌مآبانه و از بالا نسبت به مردمان قاره‌ی سیاه داشت، این‌بار روایت‌کننده‌ی رنج آن‌ها بود که اسیر سودجویان می‌شوند.

‌اما تن‌تن و پیکاروها به عنوان آخرین اثری که ژرژ رمی به پایان رساند، حال و هوایی دیگر داشت. داستان در آمریکای جنوبی می‌گذرد و دوران، دوران انقلاب‌هاست. هرژه که در مصاحبه‌ای گفته بود “من آشکارا با چگوآرا همدلی دارم، اما درعین‌حال می‌دانم که در کوبا اتفاقات وحشتناکی در حال رخ دادن است. هیچ چیز سیاه یا سفید مطلق نیست!” [۱۱] انقلاب‌های آمریکای لاتین را فاقد تغییرات بنیادین در نیل به دموکراسی و بهبود شرایط اقتصادی ارزیابی می‌کرد.

‌در داستان پیکاروها که ۱۹۷۶ منتشر شد، تن‌تن بر خلاف ماجراهای پیشین، دیگر عاملیت ندارد و نه تنها نمی‌خواهد تغییری در شرایط سیاسی ایجاد کند که عملا توانایی آن را هم ندارد. در میان انقلاب و دست به دست شدن قدرت، تنها می‌کوشد جان خود و دوستانش را از صحنه‌ی کارزار برهاند. حتی تصویر روی جلد این اثر هم با سایر داستان‌های تن‌تن متفاوت است. او و دوستانش در حال فرار هستند. برخلاف همیشه که شخصیت اصلی داستان روی جلدها به دل خطر می‌زد یا در کمین بود و یا در فکر طرحی نو.

‌میشل سر، فیلسوف فرانسوی، درباره‌ی تن‌تن و پیکاروها نوشته است: “در اینجا سخنی از انقلاب نیست. مردم در زاغه‌ها هستند و همان‌جا می‌مانند. تنها یک سرنگونی دولت رخ می‌دهد. ژنرالی که با کمک چند آدم‌کش عمل می‌کند جای ژنرالی را می‌گیرد که محافظان شخصی‌اش از او محافظت می‌کنند. به همین دلیل است که این فقط تکرار است.” [۱۲]

‌بنوا پیترز، نویسنده‌ی بلژیکی، نیز گفته: “حس سرخوردگی در این داستان هرژه غالب شده است. زیرا مشخص است که تصاحب قدرت، انقلاب واقعی نیست بلکه کودتای کاخ است.”[۱۳]

مایکل فار، روزنامه‌نگار انگلیسی، نیز تصریح کرده: “این داستان نشان می‌دهد هرژه در دهه‌ی ۱۹۷۰ واقع‌گرا شده است. به این معنا که اگرچه توتالیتاریسم را محکوم می‌کند، اما تن تن می‌پذیرد که نمی‌تواند تغییر زیادی ایجاد کند.” [۱۴]

‌

منابع