یادداشت های بغداد

خاورمیانه در چند دهه اخیر جنگ‌های بسیاری را تجربه کرده. از افعانستان تا سوریه و ایران و عراق. عراق غیر از جنگی که با ایران داشت، دوجنگ دیگر را هم در دوران صدام حسین تجربه کرد؛ جنگ خلیج فارس و حمله آمریکا برای سرنگونی صدام.
یادداشت‌های بغداد دست‌نوشت‌های مستند کسی است که در این دوران و درباره دو جنگ نوشته. نه پیوسته و نه همه مدت ساکن در عراق، اما تمایز آن با دیگر مستندات در این است که نوشته یک زن است، و یک زن هنرمند، که لاجرم متفاوت به ماجرا نگاه کرده.

نها الراضی نقاش و مجسمه‌ساز است. خانه و باغی در شمال بغداد دارد که با شروع اولین جنگ پناهگاه فامیل و آشنایان می‌شود. نها همان‌طور که فضای هنرمندانه خود را دارد (نقاشی‌ها و مجسمه‌ها) با شدت گرفتن جنگ به کارهای دیگر هم مشغول می‌شود؛ باغبانی و کشاورزی و جابجایی غذاها و گشتن دنبال بنزین و سروسامان دادن به افرادی که در خانه ساکن شده‌اند.

او یادداشت‌هایش را برای چاپ ننوشته. ثبت نظر و تفکرات زنی هنرمند است که در میانه جنگی که هیچ کنترل یا نقشی در ایجاد و اتمام آن ندارد، نوشته شده. هم مستندانی است از اتفاقاتی که در آن روزها می‌افتاده و هم احوالات شخصی خودش. توصیف او از آدم‌ها هم درخشان است، مردمی در همسایگی ما که بسیاری از ویژگی‌هایشان برایمان آشناست و به سرعت می‌توانیم با افرادی که توصیف کرده ارتباط بگیریم.
او رنج و صبر و امید آدم‌ها را توصیف می‌کند، و همچنین حماقت و شر جهانی را. هم از جامعه می‌گوید (و اجتماعی که در آن است) و هم از شرایط جهانی و بازی‌های سیاسی.

زبان نها در این یادداشت‌ها همراه با طنز است، طنزی که ریشه در نگاه تیزبین و منتقد او دارد، وقتی از غربی سخن می‌گوید که همیشه در هر کار بد یا شری پای یک عرب یا مسلمان را به میان می‌کشد یا از مردم خودش که با فریزهای پر از غذا از جنگ فرار می‌کنند.
نگاه و احساس نها با هنر عجین است برای همین یکی از درگیری‌های او در این ایام همین ماجراست. در میانه جنگ نقاشی می‌کشد و بعد از خود می‌پرسد وقتی همه دارند از ترس دندان‌هایشان را بهم فشار می‌دهند این سرخوشی از کجا می‌آید؟ گرچه کمی بعد کشیدن نقاشی برایش سخت می‌شود. هنگامی که قطع برق مجبورشان می‌کند زیر نور شمع زندگی کنند و با خودش فکر می‌کند انسان‌های نخستین چطور در نور کم نقاشی می‌کشیدند.
او در میانه جنگ عکس هم می‌گیرد. عکس‌هایی که متاسفانه بعد ازبین می‌روند و اگر بودند مستندات جالبی از زندگی درمیانه جنگ از نگاه یک زن هنرمند خاورمیانه‌ای به شمار می‌آمدند.

اما در دوران بعداز جنگ خلیج فارس و تحریم شدیدی که دامنگیر عراق شده به شکل دیگری از هنر رو می‌آورد، ساختن مجسمه‌ها و سازه‌هایی از مواد دورریختی و بازیافتی. گرچه خودش آنها را «آشغال و بامزه» می‌خواند اما همین‌ها بعدا مانند بیانیه‌ای اوضاع و شرایط مردم عراق را نشان می‌دهند و او مجموعه‌اش را «ما، مردم» نام می‌گذارد.
یادداشت‌های او پس از جنگ خلیج فارس ادامه می‌یابد، در فصل تحریم از دوران سخت می‌گوید و مشکلاتی که مردم با آن دست به گریبان هستند.
فصل تبعید یادداشت‌های او از دوره بین دو جنگ است که برای نمایشگاهش از عراق به سختی خارج می‌شود. بعد به بیروت می‌رود و کمی بعد متوجه ابتلایش به سرطان خون می‌شود. یادداشت‌های آخر او در بحبوحه شروع جنگ دوم است، جایی که آمریکا قصد دارد بغداد را با خاک یکسان و صدام حسین را سرنگون کند. آخرین نوشته‌های او ترکیبی است از فضای گفت‌وگو و پیوند در هنر، و دنیای دیوانه و خونریز سیاست.

نها الراضی متولد 1941 از یک خانواده تحصیلکرده و زمین‌دار بود. دوران کودکی را به واسطه دیپلمات بودن پدر، در هند و ایران گذراند و بعداز بازگشت به عراق برای تحصیل راهی انگلستان شد. در آنجا به مدرسه هنر و سفالگری رفت.
نمایشگاه‌های متعددی از آثارش در نقاط مختلف جهان برپا شد و بعد به سمت نقاشی و چاپ گراور روآورد. او را از نسل دوم مدرنیست‌های عراق به شمار می‌آورند.

بخشی از کتاب

امروز چشم‌هایمان را به آسمانی سراسر سیاه گشودیم. معلوم نیست چه چیزی را بمباران کرده‌اند. همه جا بوی بنزین سوخته می‌آید؛ یک روز کثیف، بادی و ماسه‌ای. ای باران، لطفا ببار و گیاهانم را آبیاری کن. از شاه لوله‌ها آب آوردیم. من هرچه سطل داشتیم پر کردم و بعضی از گیاهان باغ را آب دادم.
یک چند ساعتی شایعه شد که صلح شده؛ یک عده ابله شروع کردند به تیراندازی هوایی و جشن گرفتن پیروزی‌مان: یا همان وارونه جلوه دادن حقیقت به نفع خود.