بیگانه‌ها وارد می‌شوند

بیگانه‌ها وارد می‌شوند

در خیالات و رویاهای انسان همیشه تصور وجود موجودات عجیب و غریب و ناشناخته ممکن بوده. اینکه شاید روزی گذارش به سرزمین جادویی پری‌ها و دیوهای غول‌پیکر سه سر بیفتد یا اینکه ناگهان چشم باز کند و چندتایشان را در گوشه و کنار خانه ببیند؛ غریبه‌هایی که با چشم‌های وق‌زده نگاهش می‌کنند و خیلی‌وقت‌ها قصدهای بدی دارند. بازتاب این خیالات جادویی و دلهره‌آور را می‌توان در داستان‌های فانتزی و افسانه‌های کهن و اسطوره‌ای دید.

اما در دنیای امروز چطور؟ دنیایی که گویی در واقعیت چندان نسبتی با جادو جمبل ندارد.

نشانه‌ها از این حکایت دارند که برای انسان عقل‌گرای امروزی هم ماجرا هنوز تمام نشده؛ چرا که کنجکاوی، دلهره و گمانه‌زنی انسان نسبت به ناشناخته‌ها تمامی ندارد و این تصور که همچنان چیزهایی باید بیرون از آگاهی ما وجود داشته باشد، او را همچنان به این سو می‌برد که حیاتی غیر از حیات خودش را چه در اطراف خود و چه در فرسنگ‌ها و کهکشان‌های دورتر تصور کند.

گاهی خیالبافی آدمی بر باورهای علمی متکی است و با کمک علم است که به سراغ سنجش این احتمالات می‌رود و البته همچنان آن وجه خوشایند انسانی یعنی خیال‌پردازی‌اش را با خود می‌برد. اینکه عاقبت آینده‌ی ما با روبات‌های مرموز چطور پیش خواهد رفت؟ آیا چنان که علم محتمل می‌داند فرازمینی‌ها و موجودات فضایی وجود دارند؟ و اگر باشند چه اتفاقی برای او و نوع بشر خواهد افتاد؟ آیا دوستی انسان با چنین موجودات ناشناخته‌ای ممکن است؟ یا این مواجهه به جنگ‌های خونین و نابودی و پیروزی یکی از طرفین ختم خواهد شد؟

اینکه انسان رویارویی با موجودات ناشناخته را تهدیدآمیز یا نجات‌دهنده تصور کند، می‌تواند بازتابی از نگرش و دلهره‌های وجودی خود او باشد، و نویسندگانی که در داستان‌هایشان به چنین مضامینی می‌پردازند، درواقع با اضافه کردن ابعاد فلسفی، روانشناختی و اجتماعی سعی دارند آیینه‌ی در پیش روی روان و جهان اجتماعی انسان‌ها قرار دهند و نسبت خود را با بیگانه‌ها و موجودات عجیب احتمالی تعریف کنند.

همین وجه انسانی در رویارویی با ناشناخته‌ها، ترس و امید و هیجان و تعلیقی که می‌تواند به دنبال داشته باشد، موجب محبوبیت داستان‌های مبتنی بر ظهور و وجود موجودات فراطبیعی و فرازمینی شده است. به‌ویژه در گروه سنی نوجوان و جوان، که برای تصور دنیایی جدید با قوانین جدید مشتاق‌ترند. در این داستان‌ها مواجهه با موجودات ناشناخته و شگفت‌انگیز بخش اصلی روایت را تشکیل می‌دهند.

ژانرهای ادبی مختلفی درباره‌ی بیگانه‌ها و موجودات ناشناخته داستان‌سرایی و گمانه‌زنی کرده‌اند از فانتزی گرفته تا علمی‌تخیلی. اما اگر رویکرد نویسنده بیش از هرچیز براساس گزاره‌های علمی باشد، یا دست‌کم وانمود کند که بر اساس گزاره‌های علمی است، آن‌وقت وارد گونه‌ی «ادبیات علمی‌تخیلی» شده‌ایم.  

«ادبیات علمی» یا آنچه که در ایران با عنوان «ادبیات علمی‌تخیلی» شناخته می‌شود، زیرمجموعه‌ی «ادبیات گمانه‌زن» است که همچون ادبیات فانتزی و داستان‌های ابرقهرمانی پایش را از قوانین معمول جهان فراتر می‌گذارد و قوانین جدیدی را متصور می‌شود. اما تفاوت اصلی این گونه با گونه‌های مشابه در این است که پایه و اساس داستان‌هایش حقایق و نظریات علمی است که البته این وجه علمی به رنگ و لعاب تخیل نیز آغشته شده.

بنابراین چیزی که ادبیات علمی را از فانتزی –علی‌رغم وجود مرزهای ناپیدا و درهم‌تنیده‌شان- جدا می‌کند همین عنصر علم است، درحالی‌که در فانتزی حوادث و ماجراها مبنایی صرفا خیالی، جادویی، اسطوره‌ای و افسانه‌ای دارند. براین‌اساس، مثلا شما می‌توانید «جنگ ستارگان» را یک داستان علمی در نظر بگیرید و «ارباب حلقه‌ها» را یک داستان فانتزی.

ادبیات علمی تخیلی گستره‌ی وسیعی از موضوعات و پیرنگ‌ها را دربرمی‌گیرد، به طوری که با یک جستجو در گوگل درمی‌یابید که نزدیک به صد زیرژانر برای آن تعریف شده است؛ از سفر فضایی و سفر در زمان گرفته تا داستان‌های مبتنی بر حضور روبات‌ها، هوش مصنوعی، حیات فرازمینی، آزمایش‌های ژنتیکی، شبیه‌سازی، فراانسان‌گرایی و…

در این پرونده نگاهی داریم به حضور فرازمینی‌ها در آثار داستانی و همچنین به ژانر محبوب نوجوانان، ادبیات علمی‌تخیلی.

در چند دهه گذشته، پیشرفت فناوری نگاه ما را به مقوله‌ی فرازمینی‌ها دگرگون کرده است. امروزه اخترشناسان هزاران سیاره فراخورشیدی را شناسایی کرده‌اند، تلسکوپ‌های غول‌پیکر در جست‌وجوی نشانه‌های حیات هستند و مأموریت‌های فضایی در مریخ، اروپا و انسلادوس به دنبال ردپای موجودات زنده می‌گردند. موضوع فرازمینی‌ها دیگر تنها به داستان‌های علمی‌تخیلی تعلق ندارد، بلکه به یکی از شاخه‌های جدی پژوهش‌های علمی تبدیل شده است. 

مطلب جالب نوید فرخی را بخوانید در پاسخ به این پرسش که آیا تمدن‌های هوشمند وجود دارند؟ 

راز بزرگ آسمان‌ها: آیا تمدن‌های هوشمند وجود دارند؟   پرسش «آیا در جهان تنهاییم؟» یکی از قدیمی‌ترین و جذاب‌ترین پرسش‌هایی است که بشر با آن روبه‌رو بوده است. با وجود پیشرفت‌های چشمگیر علم و فناوری، هنوز هیچ مدرک قطعی از وجود تمدن‌های فرازمینی در اختیار نداریم.

یکی از کتاب‌های جالبی که با رویکرد علمی به موضوع موجودات فرازمینی پرداخته، کتاب فرازمینی‌ها نوشته‌ی وید روش است. آنی خاچکیان نگاهی داشته به این کتاب.

در جستجوی فرازمینی‌ها   کتاب فرازمینی‌ها، کتابی علمی است در مورد کائنات و احتمال وجود حیات در سایر اجرام آسمانی. کتاب به این موضوع می‌پردازد که از چه زمانی انسان شروع به اندیشیدن و یافتن فرازمینی‌ها کرد؟ یافتن آنها چرا برای انسان زمینی مهم شد؟ چه چیزی انگیزه‌ی این جستجو را تشدید کرد؟ چه اقداماتی در طول زمان صورت پذیرفت تا نشانه‌هایی از فرازمینی‌ها بدست بیاید؟ با پیشرفت امکانات برای رفتن انسان به فضا، این تلاش‌ها چگونه ادامه پیدا کرد؟

استقبال از ادبیات علمی‌تخیلی شاید به اندازه‌ی برخی از کتاب‌هایی که پرفروش می‌شوند نباشد ولی از زمانی که این نوع از ادبیات با جدیت در کشور ما ارائه شده، این علاقه همواره وجود داشته است. در دهه‌ی 1380 ترجمه‌ی آثار علمی‌تخیلی دچار افول شد، ولی در دهه‌ی بعد، وقتی این ژانر بار دیگر جان گرفت، معلوم شد مخاطبان پرشوری دارد و نسل جدید هم به این مخاطبان پیوسته‌اند. با همه‌ی این‌ها نوجوانان علاقه‌ی بیشتری به ادبیات علمی‌تخیلی نشان می‌دهند.

این‌ها جملاتی است که سعید سیمرغ، مترجم کتاب‌های علمی‌تخیلی در گفتگوی با وینش اظهار کرده است. متن کامل این گفتگو را در لینک زیر بخوانید.

گفتگو با سعید سیمرغ، مترجم کتاب‌های علمی‌تخیلی   سعید سیمرغ مترجم آثار علمی ‌تخیلی به فارسی است. 46 سال دارد و از ده سالگی به ادبیات علمی‌تخیلی علاقه‌مند شده است. حدود ده سال است که به کار ترجمه مشغول شده که حاصل آن تاکنون 65 عنوان کتاب منتشرشده و ده‌ها عنوان دیگر است که هنوز منتشر نشده‌اند. علاقه‌ی اصلی او ترجمه‌ی آثار علمی‌تخیلی و فانتزی است ولی گه‌گاه به سراغ ادبیات جنایی هم رفته‌. سعید سیمرغ علت علاقه‌اش به ترجمه را به خاطر عشقی می‌داند که به آثار آیزاک آسیموف داشته و بیشترین عناوینی که ترجمه کرده‌ (21 عنوان منتشرشده و 9 عنوان در انتظار انتشار) از همین نویسنده بوده است. با او گفتگویی ترتیب داده‌ایم که در ادامه می‌خوانید.

«آسیموف از ادبیات علمی‌تخیلی می‌گوید» یکی از کتاب‌های جالبی است که سعید سیمرغ به فارسی برگردانده. این کتاب سرمقاله‌ها و یادداشت‌های آیزاک آسیموف، یکی از نویسنده‌های مهم ژانر علمی تخیلی را دربرمی‌گیرد. هدیه انصاری نگاهی داشته به این کتاب. 

آسیموف از ادبیات علمی‌تخیلی می‌گوید   کتاب «آسیموف از ادبیات علمی تخیلی می‌گوید» مجموعه‌ای است از سرمقاله‌ها و یادداشت‌های آیزاک آسیموف یکی از مهم‌ترین نویسندگان ژانر ادبیات علمی‌تخیلی. این کتاب شامل مقاله‌هایی است که عمدتاً در دهۀ هفتاد میلادی در مجلۀ علمی‌تخیلیِ آیزاک آسیموف و نشریه‌های متعدد دیگر منتشر شده بودند.

یکی از کتاب‌های داستانی جالب و خواندنی در ژانر علمی‌تخیلی کتاب «خداحافظ برای همیشه و ممنون برای اون همه ماهی» نوشته‌ی داگلاس آدامز است که توانسته مرزهای میان علمی‌تخیلی، طنز، فلسفه و نقد اجتماعی را درهم بشکند و تصویری متفاوت از انسان و جهان ارائه دهد. 

آرزو ناصری درباره‌ی این کتاب نوشته است.

خداحافظ برای همیشه و ممنون برای اون همه ماهی   خداحافظ برای همیشه و ممنون بابت اون همه ماهی چهارمین جلد از مجموعه راهنمای کهکشان برای اتو استاپ‌زن‌ها است که توانسته مرزهای میان علمی تخیلی، طنز، فلسفه و نقد اجتماعی را درهم بشکند و تصویری متفاوت از انسان و جهان ارائه دهد. این مجموعه نوشته‌ی داگلاس آدامز محبوب و متفاوت است که در این کتاب نیز همان نگاه شوخ و غیرقابل پیشبینی خود را حفظ می‌کند و بازیگوشانه خواننده را به سفر کهکشانی می‌برد اما این بار داستان بیش از گذشته به زمین، روابط انسانی و جستجوی معنا نزدیک می‌شود.

ادبیات علمی‌تخیلی از دسته‌های ادبی محبوب برای اقتباس‌های سینمایی است. «۲۰۰۱: ادیسه فضایی»، یک فیلم علمی تخیلی و حماسی محصول سال ۱۹۶۸ به کارگردانی و تهیه‌کنندگی استنلی کوبریک است. فیلم‌نامه‌ی آن توسط کوبریک و آرتور سی کلارک، یکی از نویسندگان مهم ژانر علمی‌تخیلی نوشته شده است. کلارک همزمان یک رمان با عنوان همین فیلم نیز نوشت که پس از پخش شدن فیلم آن را پخش کرد.

داستان این فیلم در رابطه با چند رویارویی میان بشر و یک تک‌سنگ (مونولیت) سیاه اسرارآمیز است که ظاهراً در تکامل انسان اثرگذار بوده.

مطلب زیر با ترجمه‌ی سعیده شهسواری به چگونگی ساخت این فیلم پرداخته.

«2001: ادیسه فضایی» به چه معناست و چگونه ساخته شد؟   پنجاه سال پیش، استنلی کوبریک و آرتور سی‌کلارک تصمیم گرفتند نوع جدیدی از فیلم علمی تخیلی را بسازند. آینده آنها حالا تبدیل به گذشته شده است. حالا بعد از پنجاه سال این کتاب-فیلم چگونه به نظر می‌رسد؟ دن چیاسون معتقد است «اگر موج اول مخاطبان گیج می‌شدند، شاید به این دلیل بود که «2001» هنوز ذائقه لازم برای موردتحسین قرار گرفتن را ایجاد نکرده بود. شما با دوباره دیدن آن، به آن پی نبرده‌اید، بلکه به اسرارش پیوسته‌اید»

یکی از نویسندگان پیشگام و مطرح در گونه‌ی ادبیات علمی‌تخیلی اچ. جی. ولز است، کسی که پایه‌ی حضور موجودات فرازمینی را مستحکم کرد.

مطلب زیر یادداشتی است که الیف شافاک راجع به اچ. جی. ولز و آثارش نوشته که با ترجمه‌ی نادیا کریمی در سایت وینش منتشر شده است.

الیف شافاک: قرن 21 اچ. جی. ولز را ناامید می‌کند   هربرت جورج ولز که او را با نام اچ. جی. ولز می‌شناسیم، روزنامه‌نگار، جامعه‌شناس و تاریخ‌نگار سوسیالیست اهل انگلستان است که رمان و داستان کوتاه هم می‌نوشت. او را با عنوان پدر داستان‌های علمی – تخیلی هم می‌شناسند. متنی که در ادامه خواهید خواند، خلاصه‌ای از سخنرانی الیف شافاک، نویسنده‌ی ترک، در PEN HG WELLS است. این سخنرانی در روز جمعه 17 سپتامبر 2021 ایراد شد؛ در خلال جشنواره‌ای به نام Ripples of Hope که با مشارکت انجمن نویسندگان ENGLISH PEN برگزار شده است.

ژول ورن به عنوان «پدر داستان‌های علمی تخیلی» شناخته می‌شود، لقبی که بی‌شک برازنده­ اوست، چرا که سال‌ها قبل از این‌که پدیده­‌های تکنولوژیک و حتی برخی نظریه­‌های علمی اختراع، مطرح و اثبات شوند، او با شرحی دقیق، کتاب‌هایی درباره انواع نوآوری‌ها و پیشرفت‌های فناوری نوشت. 

علیرضا آقایی‌راد نگاهی داشته به این نویسنده و شاخص‌ترین آثارش.

ژول ورن، قدیس محافظ داستان‌های علمی تخیلی   برای بسیاری از ما متولدین دهه‌­های پنجاه و شصت، کتاب‌های ژول ورن با آن طرح جلدهای بی‌نظیر و ترجمه‌­های کم‌نقص و روان که اکثراً هم انتشارات ارغوان منتشرشان می‌­کرد، نقطه­‌ی آغاز کتاب‌خوان شدن بسیاری از ما و پلی برای عبور از کودکی به نوجوانی بودند. برداشتن اولین گام‌­های بسیاری از ما در مسیر رفاقت با کتاب, زلف گره زدن با فرهنگ و حتی ایجاد میل به نوشتن از همین آثار شروع شد. نقش این کتابها در زندگی فرهنگی ما، همان نقشی بود که در آن دوران زمین‌­های خاکی در زندگی حرفه‌­ای فوتبالیست‌­ها ایفا می‌کرد. نقطه‌­ی آغازی بودند برای رسیدن به سطوح بالاتر. پله‌­ی اول بالا رفتن و گام اول صعود.

تل‌ماسه اثر فرانک هربرت، یکی از پرفروش‌ترین رمان‌های علمی تخیلی تمام دوران است که در این ژانر بسیار تأثیرگذار بود و الهام‌بخش بسیاری از آثار محبوب دیگر، از جمله مجموعه فیلم‌های جنگ ستارگان شد. در سال‌های اخیر نسخه‌ی سینمایی این اثر نیز ساخته شده. 

مطلب زیر به ماجرای نوشتن و چاپ این اثر پرداخته. 

تل‌ماسه، پنجاه سال بعد از انتشار   رویای فرانک هربرت این بود که کویر را سبز کند. در یک پروژه زیست‌محیطی در ایالت اورگن آمریکا کار می‌کرد که با کاشت گیاهانی قرار بود جلوی شن‌های روان را بگیرند. اما هربرت نویسنده هم بود و این دغدغه‌اش را در قالب یک رمان علمی-تخیلی ریخت به نام «تل‌ماسه». رمان او خیلی به تدریج به اثری کالت مبدل شد و به جایی رسید که عده‌ای آن را بهترین اثر علمی-تخیلی می‌دانند. همان طور که جهان پیرامون کتاب‌ها متحول می‌شود، کتاب‌ها هم به شیوه‌ی متفاوتی قرائت می‌شوند و تل‌ماسه‌ی سال ۲۰۱۵ طنین‌های ژئوپولیتیکی دارد که تل‌ماسه‌ در سال ۱۹۶۵، پیش از بحران نفتی و واقعه‌ی ۱۱ سپتامبر، نداشت.

.

«آیا اندرویدها خواب گوسفند الکتریکی می‌بینند؟» اثر فیلیپ کی. دیک، کتابی دیگر در ژانر علمی‌تخیلی است که براساس آن فیلم «بلید رانر» ساخته شده. این کتاب این سوال را مطرح می‌کند که چه چیزی واقعاً انسان‌ها را از ماشین‌ها جدا می‌کند.

نیلوفر صادقی درباره‌ی این کتاب نوشته. 

حیوانِ همسایه واقعی است!   «آیا اندروئیدها خواب گوسفند الکتریکی را می‌بینند» رمانی پادآرمان‌شهری در ژانر علمی-تخیلی است که از روی آن فیلم معروف «بلِید رانر» ساخته شده است. کره‌ی زمین بعد از آخرین جنگ جهانی گرفتار آلودگی‌های رادیواکتیو شده، انسان‌هایی که زنده مانده‌اند به سیارات دیگر گریخته‌اند و بازماندگان با مشکلات سنگینی دست و پنجه نرم می‌کنند. نویسنده که جا‌به‌جا نگرانی‌اش را از بازی‌های یک‌سویه‌ی قدرت در کتاب ابراز می‌کند در اثرش به دنبال این دغدغه‌ی بنیادین است که به‌راستی آن‌چه که ما را تبدیل به انسان می‌کند چیست؟

در ایران نیز آثاری با رویکردی علمی‌تخیلی نوشته شده‌اند. دو مطلب زیر به دو کتاب منتشر شده در این زمینه می‌پردازند.

آیا تاریخ 2084 تکرار می‌شود؟   چرا برای پیش‌بینی آینده ادبیات تولید می‌شود؟ و آیا این گونه ادبیات در ژانر علمی تخیلی قرار می‌گیرد؟ ما در کتاب 2084 با رمانی روبرو هستیم که قصد دارد آینده نظام جهانی فعلی را به تصویر بکشد، و سعی می‌کند ناکارآمدی و دروغین بودن بسیاری از شعارهای دنیای امروز را آشکار کند. توجه ما را از ظاهر مطلب به عمق بیشتری از آن جلب نماید.

روایت یک اپیدمی   کلیت رمان کاج زدگی جدال با مرگ نابهنگام است در کشوری ناشناس و زمانی نامشخص، به سبک و سیاق داستان‌‌های علمی_تخیلی. داستان‌‌هایی که پیرو رئالیسم نباشند در ادبیات فارسی شانس چندانی برای دیده شدن ندارند، هرچند تعدد عنوان و تکرار چاپ آثار ترجمه شده نشان می‌‌دهد که  استقبال از ژانر فانتزی یا علمی_تخیلی کم نیست اما نمونه‌‌های فارسی آن تاکنون اقبال درخوری نیافته‌‌اند. یکی از این موانع را شاید بتوان بی‌‌اعتمادی خواننده دانست.

نظر شما درباره‌ی ژانر علمی‌تخیلی و داستان‌های مربوط به موجودات فرازمینی چیست؟ برایمان بنویسید.