مرد و مردونه!
مرد و مردونه بگویید که آیا به نظر شما مفهوم مردی و مردانگی دچار تغییر شده است یا نه؟ البته در دنیایی که همه چیز در حال تغییر هست لابد مرد بودن هم تغییراتی کرده. گرچه شاید سوال بهتر این باشد که آیا مرد بودن تعریف و ویژگیهای مشخصی دارد؟
طبیعی است که از لحاظ بیولوژیکی قرارگرفتن یک عدد کروموزوم x در کنار یک عدد کروموزوم y جنسیت مردانه را میسازد. مطمئن هستم که همین الان گروهی خواهند گفت: «مگر مردانگی به کروموزوم است؟ من خودم یک مادری دارم جای صدتا مرد را میگیرد.» پشت بند این گروه حتما عده دیگری هم میآیند و درباره جنبه ناخودآگاه مردانه که طبق گفتههای یونگ عزیز درون هر زنی وجود دارد، صحبت خواهند کرد.
میبینید که ماجرا به این سادگیها نیست. یک مرد و مردانگی میگویید و دهتا نگاه و مسئله از داخلش درمیآید. اما ما که سروکارمان با ادبیات است دوست داریم از منظر کتابها به این موضوع نگاه کنیم. عجالتا کالبد شکافی زیست شناسی و آنیموس زنان را هم به اهلش میسپریم که هرچقدر دوست دارند در داخل شبکههای مجازی دربارهاش سخنرانی و نشست برگزار کنند.
در گذشته عقیده داشتند برای اینکه پسری مرد شود باید به سربازی برود. گرچه این قول این روزها طرفداران چندانی ندارد اما چه بسا اکثریت ما در ته وجودمان به این فکر میکنیم که تبدیل یک پسربچه به مرد فقط با فرآیند بلوغ فیزیکی اتفاق نمیافتد. حتی قبولی در دانشگاه، پیدا کردن شغل، درآوردن هزینه شخصی، ازدواج یا حتی پدر شدن هم لزوما به معنی مرد شدن نیستند. ور بدبینانه ذهن زنانه ما (شاید حتی مردانه!) میگوید که مرد شدن ماجرایی خیلی درونیتر است.

آنهایی که اهل قصه و افسانه هستند میدانند که بسیاری از قصههای قدیمی درباره پسران جوانی است که به هوای رسیدن به معشوق، نجات شاهزاده خانم یا پیدا کردن یک گنج، قدم در مسیری سخت و پرپیچ و خم میگذارند. گروهی از تحلیلگران قصهها عقیده دارند این ماجرا نوعی «آیین ورود» یا تشرف یا پاگذاشتن به بلوغ است، بلوغ معنوی.
مراحلی که یک پسر را واقعا (انشاالله فراموش نشود!) یک مرد میکند. میدانم که کلمه «واقعا» خودش محل بحث است اما اجازه بدهید سراغ یکی از این قصههای قدیمی برویم که با همین نگاه بررسی شده. کتاب مردِ مرد که رابرت بلای در آن به یک قصه قدیمی پرداخته که مربوط به قوم آریایی است؛ قصه کوتاهی به نام هانس آهنی. البته نام اصلی کتاب «جان آهنین، کتابی درباره مردان» است که گویا در زمان انتشار فعالان حقوق زنان را هم کمی ناراحت کرده بود!
بلای در این کتاب درباره مفهوم «شیرمرد» صحبت کرده، و اینکه شیرمرد با مرد درنده تفاوت دارد؛ مرد درنده همان موجود وحشی است که به زمین و زمان آسیب میزند، هم خودش را زخمی میکند هم دیگران را، چه بسا شیر بی یال و دم و اشکم باشد، اما شیر مرد … بهتر است خودتان بروید کتاب را بخوانید و بعد ببینید چند شیرمرد در اطرافتان پیدا میکنید.
این را هم اضافه کنیم که آقای رابرت بلای از علاقمندان به شاعران ایرانی بود و مقالهای درباره حافظ دارد و لابد خودش هم شیرمردی بوده که سال ۱۳۸۵ سفری به ایران کرده.
حالا که یک قصه آریایی بهانه ورود به بحث شیر مرد شد خوب است سراغ کتابی برویم که اساسا درباره مردان ایرانی و تغییراتشان است. کتاب مردانگی ایرانی نوشته سیوان بالسلو تغییرات مردان ایرانی را در دوره اواخر قاجاریه تا اوایل پهلوی بررسی میکند. انتخاب این برهه تاریخی بیدلیل نیست. درست از همین زمان است که گروهی از مردان تحصیلکردهی برگشته از غرب مدل جدیدی از مردانگی را به نمایش میگذارند، هم از نظر پوشش و هم نوع رفتار. یعنی طبقه جدیدی به وجود آمدند که همراه مناصب سیاسی و علمی و اقتصادی که گرفتند، تغییراتی هم در شیوه مرد بودنشان صورت گرفت.
بالسلو برای تعریف ماجرایش از عبارت «مردانگی سلطهگر» استفاده میکند. او عقیده دارد این الگو در آن سالها ازبین نرفت بلکه نسبتهای جدید پیدا کرد. مثلا اگر در دوره قاجاریه لوطیگری و پهلوانی در قامت حمایت از ضعیفان و فقیران از سازههای اصلی مردانگی سلطهگر بود، با رسیدن به دوره مشروطه و تعبیر میهن به عنوان یک عنصر مونث (مام میهن)، حالا مردانگی سلطهگر نسبتش را در حمایت از ناموس و کشور و ملیگرایی بازتعریف میکند.
کتاب بخشهای متنوع و جالبی دارد ازجمله بخشی که به تغییرات ازدواج به مثابه یکی از تغییرات مربوط به مردان میپردازد؛ از چند همسری و بچهبازی تا تک همسری و ازدواج توافقی، و همچنین بخشی که به تغییرات پوشش و لباس پرداخته. نویسنده در آخر کتاب هم گریزی به ظاهر مردان ایرانی در زمان معاصر میزند.
درهرحال موضوع مردانگی ایران پیچیدگی زیادی و پیوستگی با موضوعات سیاسی، اجتماعی و دینی دارد. این احتمالا موضوع تحقیق مفصلی است که شاید خود شما مایل به انجامش باشید!
در کتاب قبلی اشاره به لوطیگری شد. پس شاید بد نباشد سری هم به یک کتاب داستانی بزنیم که شخصیت اصلیاش یکی از همین لوطیهای قدیمی تهران است، مردی گاراژدار و خوشنام که ماشین باز است و مرسدس کروک آلبالویی دارد و عاشق شهلاست و ته مرام و معرفت است. میدانم که چه بسا یاد فیلمهای فارسی قدیمی افتاده باشید اما صحبت از یک رمان است، آن هم رمان معاصر و از یک نویسنده صاحب سبک؛ رمان قیدار.
قیدار داستان زندگی مردی به نام قیدار در زمان پیش از انقلاب است. داستان سرشار است از اصطلاحات و عبارات و سکنات خاص لوطیهاست. وقایعش هم از عاشقی و مرام و معرفت تا سیاست و اتفاقات اجتماعی را دربردارد. چه از داستان خوشتان بیاید چه نیاید، شخصیت قیدار به عنوان یک نمونه مرد لوطی در دهه 50شمسی مورد قابل توجهی است.
رمان قیدار را رضا امیرخانی نوشته که حالا یکسالی هست به خاطر سانحه در کما به سر میبرد و امیدواریم که روزی بتواند دوباره قلم در دست بگیرد.
حالا که صحبت از مرد ایرانی در رمان فارسی شد جا دارد که به رمان تهران شهر بیآسمان نوشته امیرحسن چهلتن هم اشاره کنم. داستان این کتاب هم حول شخصیت کرامت میگردد. کرامت برعکس قیدار لوطی نیست و بیشتر یک لمپن به حساب میآید. ما داستان زندگی او و تغییراتش را از دوران پیش از انقلاب تا بعداز انقلاب در این رمان میخوانیم و علاوه براینکه رد سیاست و تغییرات تاریخی را میبینیم، با دنیای مردانهای آشنا میشویم که داشمشدیها و جاهلها در آن حضور داشتند. و البته مرد لمپنی که در هر دوره میتواند جایی برای خودش دستوپا کند، گرچه درنهایت درمانده است.
با این کتاب خواندنی هم در اینجا میتوانید بیشتر آشنا شوید.
تهران شهر بی آسمان
|
پیشتر گفتیم که عدهای عقیده داشتند هر پسری تا سربازی نرود مرد نمیشود. بعضیها هم عقیده دارند که پدر شدن دروازه مردانگی است. اما شاید پدر بودن هم در گذر سالها دچار تغییراتی شده. خود شما تصویری که از ویژگیها و رفتارهای پدربزرگتان دارید چقدر با تصویر پدران امروزی شباهت دارد؟
حالا حتی نقش و سهم پدرها هم در پدر بودن متفاوت شده است. بد نیست که نگاهی بندازیم به کتاب پروژه پدری که روایتهایی از مردان امروزی است در ماجرای پدر شدن، که ارتباط تنگاتنگی هم با مردانگی دارد.
|
|
پروژهی پدری
|
در ماجرای مردانگی و مرد بودن، رابطه پدر و پسر یکی از آن بخشهای مهم است. از قصههای پسرکشی در ادبیات کهن خودمان بگیرید تا رمانهای معروف جهان، نشان میدهد که این رابطه رازهایی از مردانگی و دنیای مردان را در خود دارد.
قبلا در وینش درباره پنج کتاب نوشته بودیم که در دنیای ادبیات به رابطه پدران و پسران پرداختهاند. خواندنش میتواند برایتان جالب باشد.
پنج کتاب از روابط پدران و پسران در ادبیات
|
دنیای ادبیات تا سالهای طولانی بیشتر در دست مردان بود. زنان نویسنده یا کم بودند یا خیلی از آنها ترجیح میدادند با اسم مردانه بنویسند. دلایلش هم ناگفته پیداست! انگار مرد بودن جواز ورود به هرکار جدی را میداد، حتی خیالپردازی نوشتن. با اینحال بین مردان نویسنده هم گویا رقابت یا توجهی به مردانگی وجود داشته؛ ویژگی که میتوانسته در اثرشان یا نحوه مواجههشان با جهان تأثیر بگذارد.
این مقاله جالب درباره تصویر هویت مردانه همینگوی است.
جعل هویّت مردانه
|
در ماجرای مردی و مردانگی بدون شک مسئله ارتباط جنسی هم بخش مهمی از ماجراست. نوع روابط و گرایشها هم بخشی از تصویر و تعریف ما از مردانگی را شکل میدهند. اما برخلاف چیزی که اغلب تصور میکنیم حتی این موضوع هم یک مسئله ثابت و بدون تغییر نیست و در طی زمان شکلها و ارزشگذاریهای مختلفی داشته. اگر این موضوع هم برایتان جذاب است، سراغ کتاب زنان سبیلو و مردان بیریش بروید.
افسانه نجم آبادی در این کتاب وارد ماجرای جنسیت و تاریخ شده و با بررسی آثار باقیمانده از دوران قاجار، امیال و روابط جنسی آن دوره و تغییراتی که پس از آن پیش آمد را نشان میدهد. با خواندن این پژوهش متوجه میشویم آن چیزی که در هر دوره به نظر ما رابطه طبیعی برای یک مرد به حساب میآید، چه بسا «طبیعیسازی» شدن یک رابطه به واسطه تاریخ و جامعه باشد.
زنانه شدن زیبایی، دگرجنسخواهانه شدن عشق
|
تصور کنید اگر روزی مردان منقرض شوند چه اتفاقی میافتد؟ این موضوع داستان طنزآمیز کتاب اینجا بدون مرد است. مونا زارع در این کتاب درباره زنانی مینویسد که هنوز چند مردی در زندگیشان باقی مانده. با اینکه موضوع داستان درباره نبود مردان است اما نگاه زنان به مردان را هم نشان میدهد، البته به شکلهای مختلف که این هم میتواند خودش یک منظر از بررسی مردانگی باشد.
احتمالا با خواندن همه این کتابها هنوز به تعریفی درباره مردانگی نرسیدیم. مردانگی -حداقل در این سوی زمین که ما زندگی میکنیم- دامنه وسیعی از غیرت تا سبیل تا احترام به حقوق زنان و صاحب اختیار بودن را دربردارد. اما امیدوارم کمی توجهمان را به جنبههای مختلف این موضوع جلب کرده باشد.
شما میتوانید نام چند نفر را بگویید که از نظرتان مرد به حساب میآیند؟ اشکالی ندارد حتی اگر شخصیت داستانی باشند!

















3 thoughts on “مرد و مردونه”
مارلون براندو در «اتوبوسی به نام هوس» خیلی مرده خدایی!ا
مردانگی مهمه و به نوعی بحران روزگار ماست.. چه خوب که بهش پرداختین
شخصیت ریک(همفری بوگارت) در کازابلانکا