یادداشتی بر منظومۀ «سرزمین بی‌حاصل»

یادداشتی بر منظومۀ « سرزمین بی‌حاصل»

تی.اس.الیوت

نویسنده: بهزاد عبدی

آوریل بی‌رحم‌ترین ماه است

که می‌رویاند از خاک بی‌جان یاس‌ها را

با هم می‌آمیزد خاطره‌ها و هوس‌‌ها را

و به جنبش می‌آورد ریشه‌های افسرده را با باران بهار

زمستان گرم‌مان نگاه می‌داشت

و می‌پوشاند زمین را با برف فراموشی

و حیاتی ناچیز می‌دماند از گذرگاه ساقه‌های خشک.

سرزمین بی‌حاصل را مهم‌ترین و تأثیرگذارترین منظومۀ قرن بیستم نامیده‌اند؛ شعری روایی و چندلایه از تی. اس. الیوت که تصویری تکه‌تکه و تاریک از جهان انسان مدرن ارائه می‌دهد.

الیوت در این اثر، جهانی را به تصویر می‌کشد که در آن اسطوره‌ها، خاطره‌ها، عشق، ایمان و معنایش فروریخته است. و انسان بر فراز ویرانه‌های تمدنش، به دنبال چیزی برای چنگ زدن می‌گردد.

سرزمین بی‌حاصل را صداها، شخصیت‌ها، زبان‌ها و اشاره‌های ادبی و اسطوره‌ای گوناگونی روایت می‌کنند. و ساختار چندصدایی‌اش آن را از سایر آثار روایی متمایز کرده است.

الیوت در این منظومه با ارجاعات بینامتنی و روایتی غیر خطی، تصاویرش را هم‌چون تکه‌های پراکنده از رویایی آشفته اجرا کرده است. تصاویری از تنهایی، زوال، جنگ و معناباختگی.

شاعر برای کندوکاو هستی و جستجوی مجدد زیستن به گذشته و اساطیرش پناه می‌برد. و این ویژگی‌اش سبب شده تا مخاطبش در بازخواندن آن کشف‌های دیگری، پیدا کند.

این منظومه روایت آشفتگی و فروپاشی عصر حاضر است. و شاعر با کولاژ تصاویر، روایت چندصدایی و گسست روایت، این آشفتگی را اکران کرده است. ورود و خروج اساطیر به این منظومه، ارجاع بینامتنی به متون کهن و اساطیر باستانی، این اثر را لایه لایه کرده است.

به اعتراف الیوت او برای نوشتن این منظومه از «تریستان و ایزوت»، «گل‌های رنج»،«کمدی الهی»، «انه‌اید»، «اعترافات آگوستین قدیس» و بسیاری دیگر از آثار کلاسیک الهام گرفته است.

می‌توان گفت الیوتِ شاعر آن کاری را در شعر کرده است که جیمز جویسِ نویسنده در رمان «اولیس» کرده بود. و نقطه اشتراک بین جویس و الیوت همانا حضور ازرا پاوند؛ منتقد و ویراستار حاذق است.

پاوند که در ویرایش اولیه این منظومه نیمی از آن را حذف کرد و دور ریخت، همان کار مشابه را با آثار جویس به‌ویژه «اولیس» و «فینیگانز ویک» کرده بود. و سهم زیادی در خلق و به سرانجام رسانی آن آثار داشت. تا منتقدانِ امروز «سرزمین بی‌حاصل» را مهم‌ترین منظومۀ قرن بیستم و «اولیس» را مهم‌ترین رمان قرن بیستم بدانند.

پیشنهاد مطالعه: چرا اولگا توکارچوک دوست دارد ترجمه‌های تی. اس. الیوت را بخواند؟