فرهنگ واژه نمای غزلیات سعدی

سعدی گرچه با گلستان و بوستان در ذهن ما جاودانه است اما غزلیاتی بس زیبا و دلنشین دارد. غزلیاتی که مضامین و زبان شاعرانه‌اش دست کمی از غزلیات حافظ ندارد، گرچه تفاوت‌های جهان‌بینی دو شاعر برای اهل ادب و پژوهش همواره جالب و مورد بررسی بوده.

شاید همین اهمیت بررسی و پژوهش بوده که مهین دخت صدیقیان را (بعداز کار ارزشمندش با عنوان فرهنگ واژه نمای حافظ) به این سمت کشاند که برای غزلیات سعدی هم چنین کاری انجام دهد.

فرهنگ واژه نما فرهنگی است که با مشخص کردن واژه های هر متن (در اینجا غزلیات سعدی) معنای دقیق آن واژه را مشخص می‌کند. این کار از این جهت حائز اهمیت است که بسیاری از کلمات در طی زمان دچار تغییر معنا شده یا فراموش شده‌اند. چه بسیار کلماتی در اشعار گذشته که در آن زمان معنی متفاوتی با زمان حاضر داشته‌اند. همین نکته نشان می‌دهد که چنین فرهنگی به چه میزان در امر پژوهش و بررسی آثار کهن ارزشمند است. ضمن اینکه کار نقد و پژوهش را جنبه علمی می‌دهد و برای تفسیر اشعار و متون به سلیقه شخصی بسنده نخواهد شد.

البته ناگفته پیداست که چنین کاری باید توسط کسانی انجام شود که تسلط و آشنایی کافی با ادبیات فارسی داشته باشند که پیشینه دکتر مهین دخت صدیقیان اعتباری برای ارزیابی چنین کاری هست. او که از نخستین فارغ‌التحصیلان رشته زبان و ادبیات فارسی دانشکده ادبیات دانشگاه مشهد بود بعدها دکترای خود را در همین رشته در دانشگاه تهران گذراند و علاوه بر شاگردی و همکاری با افرادی همچون بدیع الزمان فروزانفر، پرویز ناتل خانلری، عبدالحسین زرین کوب، ذبیح الله صفا و مهرداد بهار بود. صدیقیان سال‌ها مدیریت بخش ادبیات فارسی پژوهشکده علوم انسانی را نیز به عهده داشت.

نسخه مورد استفاده برای این کار براساس متن تصحیح حبیب یغمایی بوده است. نویسنده اذعان دارد که این نسخه، نسخه آرمانی غزلیات سعدی نیست اما به واسطه نگرانی از دست رفتن زمان، به همین نسخه تا فراهم شدن نسخه بهتر بسنده کرده است. لازم به ذکر است که این فرهنگنامه در سال 1378و با فاصله کمی از درگذشت دکتر صدیقیان منتشر شد.

این فرهنگ دارای یک فرهنگ بسامدی در انتهای کتاب هم هست. بسامد واژگان به معنی میزان تکرار هر واژه در متن مورد نظر است. با مشاهده آن متوجه می‌شویم که مثلا واژه عشق یا آتش چندبار در غزلیات سعدی تکرار شده است. اهمیت چنین داده‌هایی برای اهل پژوهش معلوم است که به واسطه آن می‌توانند تحلیل‌های ارزشمندی درباره نوع زبان و نگاه و میزان سواد ادبی هر شاعر و نویسنده‌ای به دست آورند. نکته جالب اینجاست که گرچه چنین کارهایی امروزه به مدد فناوری‌های کامپیوتری به آسانی انجام می‌شود اما نویسنده در دوره مورد نظر تمامی این اطلاعات را به صورت دستی و براساس فیش‌برداری‌ها تعیین کرده است.

فرهنگ واژه نمای غزلیات سعدی در سه جلد فراهم شده و توسط پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی به چاپ رسیده.

بخشی از کتاب

مقدمه نویسنده: آنچه در این واژه نما و هم در چاپ دوم واژه نمای حافظ انجام داده‌ام، جدا کردن معنی کلمات یک شکل است. کاری بی‌نهایت دشوار و خواهان دقتی بیش از اندازه. برای یافتن تفاوت‌های معنایی به تمام فرهنگ‌های موجود در زبان فارسی مراجعه کرده‌ام و اگر در آن فرهنگ‌ها، مفهوم آن کلمه مخصوص را نیافته‌ام، آن را با توجه قراین موجود در شعرهای مختلف، خود معنی کرده‌ام. 

آنچه آمروز می‌توانم به سودمندی‌های دیگر فرهنگ‌های واژه نما بیفزایم، این است که وقتی تمام شواهد یک کلمه گردآوری شد و در کنار هم قرار گرفت، می‌توان معنی دقیق هر یک و خط فاصل میان آنها و تفاوت‌های بسیار خرد و اندک میان هر یک را بیان کرد. هرگز ادعا نمی‌کنم معنی همه کلمات را درست نوشته‌ام ولی گمان می‌کنم خط فاصلی که میان آنها کشیده‌ام درست بوده است.