بودن یا نبودن شکسپیر

بودن یا نبودن شکسپیر

حتی اگر عبارت معروف «بودن یا نبودن» از زبان هملت، شخصیت معروف نمایشی را نشنیده باشید، نام شکسپیر از آن نام‌هایی است که به گوش کمتر کسی ناآشناست. چنین ماندگاری پس از چهارقرن اتفاقی نیست.

درباره زندگی شکسپیر هنوز هم پژوهش می‌کنند، از عشق‌ها و رابطه‌های پنهانی‌اش تا اختلالاتی که روانکاوان عقیده دارند درونش وجود داشته. آثارش سال‌هاست که از جنبه‌های مختلف، فلسفی تا روانشناختی، نقد و بررسی می‌شود. بعضی منتقدان تا جایی او را بالا برده‌اند که می‌گویند شکسپیر انسان را ابداع کرده است، و درمقابل گروهی هم هستند که عقیده دارند اصلا شکسپیری وجود نداشته! شاید هیچکدام از شخصیت‌های ادبی به اندازه شخصیت‌های خلق شده توسط شکسپیر بررسی و کاوش نشده باشند و منبع الهام و اقتباس نبوده باشند.

با همه اینها سرراست‌ترین اطلاعاتی که درباره شکسپیر داریم این است که ویلیام در سال 1564 در استراتفورد انگلستان به دنیا آمده و در پنجاه‌ودو سالگی چشم از جهان فروبسته. از او سی‌ونه نمایشنامه‌ی تراژدی و کمدی بجا مانده و تماشاخانه‌ای داشته که شعارش این بوده: جهان سراسر صحنه بازی است!

بسیاری عقیده دارند که داستان نمایشنامه‌های شکسپیر اغلب تازه نیستند بلکه او از داستان‌ها و افسانه‌هایی استفاده کرده که آنها را در طی زمان شنیده و خوانده بوده. با این‌حال چرا همان داستان‌ها در نوشته‌های او تبدیل به آثاری ماندگار می‌شوند؟ مطلب «تراژدی و کمدی عاشقان بد طالع» درباره نمایشنامه رومئو و ژولیت می‌تواند بخشی از دلیل این موضوع را نشان دهد.

تراژدی و کمدی عاشقان بدطالع در رومئو و ژولیت عشق صرفاً مفهومی انتزاعی نیست و شکسپیر در موقعیت‌های مختلف انسان‌انگارانه با آن برخورد می‌کند تا نشان دهد عشق از دور بی‌آزار و نرم‌خو و زیبا می‌نماید اما این تمام واقعیت عشق نیست. فقط از نزدیک و پس از محک‌زدن عشق است که می‌شود فهمید در عین حال چه ظالم و تمام‌خواه است و چه سنگدلانه از تنهایی و اندوه عاشقان به نفع خود بهره‌برداری می‌کند، «دریغا، عشق که بس نازک و لطیف می‌نماید…».

ماجرای اینکه آیا واقعا شکسپیر وجود خارجی داشته یا نه از آن بحث‌های جذاب همیشگی محافل ادبی است. پیتر بروک (کارگردان معروف تئاتر) می‌گوید که زمانی در روسیه با تماشاگرانی روبه‌رو شده که عقیده داشتند شکسپیر اهل ازبکستان بوده چون شیک (شیخ) نامی عربی و پیر به معنای خردمند است، پس شکسپیر به مسلمانانی می‌گفتند که پنهانی در کشور پروتستان زندگی می‌کردند!

اما فارغ از مسأله وجود یا ملیت یا مذهب شکسپیر، بیایید نگاهی به معروف‌ترین نمایشنامه‌های او بیندازیم و با آنها آشنا شویم.

شاه لیر تراژدی شاه لیر، از هر جهت اثری بی‌بدیل و ارزشمند است. هرکدام از شخصیت‌ها، وقایع و تضادها، به تکامل دیگری و ایجاد داستانی هولناک و فیلسوفانه می‌انجامند. کشیده شدن تدریجی لیر شاه و به نوعی دیگر شخصیت‌های داستان به جنونی که خود موجب آغاز آن شده‌اند، مردابی می‌سازد که آنها را تا پرده آخر، درون خود می‌بلعد و نابود می‌کند. قدرت، خیانت و عشق، بزرگترین مسائلی هستند که نویسنده با دید افراد مختلف نمایشنامه، به آنها می‌پردازد.

مکبث مکبث داستان شاه‌کشی است. دونکن شاه اسکاتلند است و مکبث سردار بزرگ او. اما مکبث می‌خواهد بالاتر برود. به تحریک همسرش و وسوسه دائمی او که از مردش می‌خواهد جاه‌طلب‌تر باشد دست به قتل شاه می‌زند. اما قتل گریبان او را رها نمی‌کند. خون، آن هم خون شاه که برای مردم زمانه‌ی شکسپیر عامل قوام هر جامعه بود، سرنوشت پلیدی را برای مکبث و لیدی مکبث می‌سازد.

رویا در شب نیمه‌ی تابستان رویا در شب نیمه تابستان، از برترین کمدی‌های شکسپیر است. بهره‌گیری هوشمندانه او از طبیعت، افسانه‌ها، آداب و رسوم و البته تخیل همیشگی‌اش، داستان را در عین سحرآمیز بودن، باورپذیر می‌کند. بخش‌های مختلف نمایشنامه، به طرزی استادانه و با طنازی تمام به هم بافته شده‌اند تا خواننده لحظه‌ای از حال و هوای داستان دور نشود.

هملت هملت را می‌توان از برترین نمایشنامه‌های جهان دانست. فلسفه، جادو، شاعرانگی و شخصیت پردازی چون دیگر آثار شکسپیر، نمود زیادی در فراهم آوردن بستری برای پرداخت موشکافانه به مسائلی چون انتقام، قدرت، عشق و مرگ دارند و خواننده را به شگفتی وامی‌دارند.

کوریولانوس کوریولانوس، شاید اثری کمتر شناخته شده از شکسپیر باشد. زندگی کوریولانوس نوشته پلوتارک، مورخ یونانی، از اصلی‌ترین منابع شکسپیر برای نگارش این اثر بوده است. بی‌طرف بودن نویسنده، بر جذابیت داستان می‌افزاید. ترجمه روان و سلیس علاءالدین پازارگادی نیز، لذت خواندن را دوچندان می‌کند. برتولت برشت، نمایشنامه‌نویس و شاعر آلمانی، بعدها اقتباسی از کوریولانوس را با همین نام منتشر کرد.

ریچارد سوم ریچارد سوم، طولانی‌ترین و پرشخصیت‌ترین اثر تاریخی شکسپیر است؛ وقایع داستان، پس از نمایشنامه هنری ششم رخ می‌دهد. آثار تاریخی شکسپیر از زندگی و مرگ شاه یوحنا به هنری هشتم ختم می‌شوند. تاریخ شاه ریچارد سوم اثر تامس بور و نوشته‌های ادوارد هال و رافائل هالینشد از منابع نویسنده بوده‌اند. تک‌گویی‌های حیرت‌انگیز و ترسیم دقیق سیما و خلق و خوی ریچارد، دلایلی بر محبوبیت این نمایشنامه‌اند.

یکی از ویژگی‌های آثار او را خلق کلماتی می‌دانند که به دایره لغات زبان انگلیسی افزوده شد. جدا از این، آثارش الهام‌بخش بسیاری از نویسندگان و دنیای ادبیات بوده است. اینجا با ده کتابی آشنا شوید که از شکسپیر تأثیر گرفته‌اند.

ده کتابی که از شکسپیر تاثیر گرفتند ویلیام شکسپیر بر ادبیات انگلیسی تاثیر زیادی داشته است، با این وجود تعدادی از آثار برجسته از دکتر جانسون تا جرمن گریر، میراث و داستان زندگی او را بررسی کرده‌اند. رابرت مک‌کرام نویسنده کتاب «شکسپیرین» ده کتابی را انتخاب کرده است که از دید او هرکدام از ویلیام شکسپیر و آثارش الهام گرفته‌اند و در مورد هرکدام توضیحی هم ضمیمه کرده است.

تعداد آثار ادبی که به نوعی تحت‌تأثیر شکسپیر یا آثارش خلق شده‌اند بسیار زیاد است اما خوشبختانه یک نمونه از این نمایشنامه‌ها هم به فارسی ترجمه شده.

زیستن در نمایشنامه‌های شکسپیر آن‌مری مک‌دانلد را برخی بیشتر یک هنرپیشه می‌دانند، هنرپیشه‌ای فارغ‌التحصیل بازیگری از مدرسه‌ی تئاتر ملی کانادا اما در کارنامه‌ی کاری او شورمندی و تکاپویی فراتر از هنرپیشگی به چشم می‌خورد؛ او نمایشنامه‌های زیادی را به صورت مشترک با دیگران قلمی کرده و یا بر اساس تجربه‌ی خلاقه‌ی کارگاهی خلقشان کرده است؛ در میان نمایشنامه‌های مستقلش اما به نظر می‌رسد مهم‌ترین و باشکوه‌ترینش «شب به خیر دزدمونا؛ روز به خیر ژولیت» باشد که مهرناز شیرازی عدل آن را با ترجمه‌ای خوش‌خوان و پاکیزه به فارسی برگردانده است.

اما فقط نویسندگان و کتاب‌ها نیستند که از شکسپیر و آثارش متأثر شده‌اند. حیطه این اثرگذاری بر زندگی شخصی و کاری بسیاری از هنرمندان دیگر هم سایه انداخته. آل پاچینو، از بازیگران بزرگ جهان، جایی گفته که خواندن آثار شکسپیر در جوانی زندگی‌اش را نجات داده. شاید به همین دلیل است که او توانسته به زیبایی تعدادی از شخصیت‌های آثار او را روی پرده سینما جان ببخشد.

برای آل پاچینو و برای عشق به کتاب‌ها آل پاچینو، هیچ وقت تکلیف تماشاگر را با خود روشن نمی‌کند. ممکن است اگر آن‌قدرها دنبال‌کننده آثار او نباشیم، ایتالیایی-آمریکایی عاصی اسلحه به دستی به یادمان مانده باشد با شخصیتی خاکستری. اما وقتی سیر آثار و بازی‌های او را در این ۵۰ سال دنبال می‌کنیم، دقیقا به همان چیزی می‌رسیم که روزی اندی گارسیا، همبازی او در سومین «پدرخوانده» در موردش می‌گوید: «شاعر و دلقک در آن واحد!» ارتباط او با کتاب‌ها، ارتباط پیچیده‌اش با شکسپیر و همین‌طور اسکار وایلد و فیلیپ راث آن چیزی است که او را از هم‌سن‌وسال‌هایش اسلحه به دستش جدا می‌کند

اقتباس‌های سینمایی زیادی از آثار شکسپیر شده است؛ این اقتباس‌ها گاهی کاملا وفادار به متن اصلی بوده‌اند و گاهی ردی از شخصیت‌ها و موضوع اصلی داشته‌اند. اینجا با یکی از عجیب‌ترین نمونه‌های اقتباسی از نمایشنامه رومئو و ژولیت آشنا شوید.

رومئو و ژولیت با کامیون‌ها روی صحنه می‌روند چند روز پیش یک تئاتر نام آشنا روی صحنه اجرا شد، نمایش «رومئو و ژولیت» اثر کلاسیک ویلیام شکسپیر! این اجرا با بقیه اجراها یک تفاوت بزرگ داشت و در ابتکار بی‌سابقه به جای بازیگران، ماشینها در این نمایش عاشقانه ایفای نقش می‌کردند. در این اجرا، ژولیت یک وانت قرمز فورد و رومئو یک کامیون رالی بود.

ردپای شکسپیر به عنوان یک نویسنده قدرتمند حتی دامنه‌ای فراتر از آثار خودش پیدا کرده، تا آنجا که ویرجینیا وولف با الهام از پرسش «آیا زنان می‌توانند مانند شکسپیر بنویسند؟» مقاله بلندی با عنوان اتاقی از آن خود نوشت و پای زنان را به نقد ادبی و اجتماعی باز کرد.
درهرحال نام او در ذهن هر کس می‌تواند تداعی‌گر چیزی باشد؛ از عبارت معروف بودن یا نبودن گرفته تا عشق حسادت‌آلود اتللو یا صحنه‌های تکان‌دهنده‌ی خودکشی.

بدینسان با بوسه‌ای جان می‌سپارم از میان تمام مرگ‌های موجود در داستان ها، خودکشی‌ها اغلب برای ما تاسف‌آورترند؛ چه حاوی مونولوگ درونی دقیقی باشند یا راز وحشتناکی پیرامون انگیزه‌ی شخصیت وجود داشته باشد. البته، ما قطعا خودکشی را در دنیای واقعی تایید نمی‌کنیم اما در داستان، خودکشی می‌تواند زیبا، عجیب و تحمل‌ناپذیر باشد؛ همه‌ی آن چیزهایی که ما در ادبیات دوست می‌داریم.

ما متأسفانه نمی‌توانیم و نتوانستیم در این پرونده حاشیه‌های زندگی شکسپیر را پاسخ بدهیم اما در عوض می‌توانیم چند سرگرمی براساس آثار شکسپیر تقدیمتان کنیم. این هم یک نمونه از دامنه نفوذ شکسپیر است!

من شاه بودم، تا قبل از اینکه دخترم را از ارث محروم کنم! شخصیت‌های داستانی از میان تاریخ و افسانه سردرمی‌آورند و با نشان دادن طبیعی‌ترین روابطی که در زندگی وجود دارد، ما را در برابر ارزش‌های اخلاقی و انسانی به چالش می‌کشند. شخصیت‌هایی که آنها را باور می‌کنیم چون بخشی از غفلت‌ها و اشتباهات خودمان را در آنها می‌بینیم.

من عاشق بودم عاقبت بسیاری از عشاق در داستان‌ها معلوم نیست. در خیلی از داستان‌ها نیز سرنوشت عشاق با دوری و عدم وصال جذاب‌تر می‌شوند. اما اگر دلدادگان بهم برسند چه چیزی باعث دوام و بقای عشقشان می‌شود؟

حدس بزن کی ناخواسته باعث مرگ مادرش شد؟ مرددترین شخصیت دنیای ادبیات؛ پسری که نمی‌دونه مادرش جنایتکاره یا فقط خیانتکار؛ شاهزاده‌ای بی‌تاج و تخت که به دنبال حقیقته. روح پدر مرده‌اش او را به انتقام فرامی‌خوانه اما آیا روح راست میگه؟

جای خالی (شماره 1) امروز عقیده بر آن است که……شکسپیر با……اصلی تفاوت فراوانی دارد. ا.پ.روسیتر می‌نویسد: “این تصور که در نمایشنامه‌ی……سوم یک واقعه‌ی تاریخی معقول می‌بینیم ساده‌انگاری است. آنچه در اینجا عرضه شده طرح مستحکم تودورها از عدالت کیفر خواهانه و پیروزی عظیم یک شخصیت تئاتری است. هیولایی که در مقایسه با هر طرح معقول تاریخی خارق‌العاده است.”

#شکسپیر