چو روزگار همی بگذرد رو ای سعدی

چو روزگار همی بگذرد رو ای سعدی

ادبیات ایران چهره‌هایی دارد که هم‌تراز با چهره‌های نام‌آور جهان ادبیات مطرح و ماندگار شده‌اند. این چهره‌ها فقط بخاطر تبحر در زبان یا سخنوری هنرمندانه مشهور نیستند. بهتر است بگوییم جایگاه رفیع آنها علاوه بر ذوق هنری، در نگاه و سلوکی هست که دارند و در آثارشان بجا مانده، تا آنجا که حتی امروز هم حرف‌های زیادی برای گفتن دارند.

آنها هم نابسامانی‌های روزگار را تجربه می‌کردند، با جنگ و قحطی و پادشاهان ظالم و سختی‌های معاش دست به گریبان بودند و درست در میانه همه این احوال، معنایی برای زندگی آفریدند و با ما به اشتراک گذاشتند.

اگر بخواهیم از چند نمونه این چهره‌های برجسته ادبیات ایران نام ببریم قطعا یکی از آنها سعدی است. نامی که برای هر ایرانی آشناست. از کتاب‌های درسی مدرسه تا در فضای زندگی روزمره نام او را شنیده‌ایم. بسیاری از ایرانیان در تأیید جهانی بودن نام او از شعر «بنی آدم اعضای یکدیگرند» نام می‌برند که بر سر در سازمان ملل نصب شده. گرچه این ماجرا کاملا درست نیست ولی هم اکنون فرشی مزین به این شعر سعدی در ساختمان سازمان ملل وجود دارد.

سعدی نیز مانند همان چهره‌های برجسته، جهان‌بینی و معنایی آفریده که فراتر از زمان و مکان خودش باقی مانده. آثار او هم مضامین اخلاقی و اجتماعی بی‌مانندی دارد و هم کنکاش‌های درونی قدرتمندی.

درهرحال سعدی شاعری است که برای ما ایرانیان اهمیت ویژه ای دارد. برخلاف بسیاری از چهرهای کهن ادبی که فقط در شعر چیره دست بودند او آثار نثر درخشانی هم نوشته است. حتی در شعر هم تنوع آثارش از غزلیات تا قصائد که هرکدام حال‌وهوای جداگانه‌ای دارند از توانایی‌های شگرف او حکایت می‌کنند.

برای آشنایی بیشتر با سعدی و زمانه و کارهایش ابتدا سراغ مطلب «خوشا به حال ما» می‌رویم.

آثار متنوع سعدی از گلستان و بوستان تا غزلیات و کلیات خوشبختانه همگی موجودند و به روزگار ما رسیده‌اند. البته مثل همه آثار کهن برای گردآوری و تصحیح آنها تلاش‌های مختلفی انجام شده و به همین دلیل نسخه‌هایی با تفاوت‌های کمابیش، موجود است. اگر دوست دارید بدانید نسخه‌های مختلف آثار سعدی کدام است و هرکدام چه ویژگی‌هایی دارند می‌توانید از این مطلب راهنمایی بگیرید.

با اینکه اغلب سعدی را با گلستان و بوستان و حکایات اخلاقی و اجتماعی می‌شناسیم اما سعدی در غزلیات عاشقانه هم چیره‌دست و بی‌مانند است. گویا در این غزلیات چهره دیگری از سعدی را می‌بینیم. برای آشنایی با غزلیات سعدی و تحلیل و تفسیر آن کارهای پژوهشی مختلفی انجام شده که یکی از نمونه‌های علمی و ارزشمند آن کتاب فرهنگ غزلیات سعدی است که با بررسی واژگان کمک می‌کند به معنای رساتری از غزلیات دست یابیم.

اگر معرفی بالا درباره فرهنگ غزلیات سعدی را خوانده باشید حتما متوجه شدید که در این فرهنگ بسامد واژه‌های غزلیات هم مشخص شده. شاید فکر کنید که بسامد واژه‌های یک شاعر چه اهمیتی دارد؟ با خواندن مطلب زیر متوجه می‌شوید که شناسایی بسامد واژه‌ها می‌تواند چه ابعاد و تفاسیری را برایمان روشن کند.

یکی از ویژگی‌های مهم آثار سعدی این است که با دوری جستن از نثر مصنوع و مکلف، از نثر مرسل و ساده برای انتقال پیام‌های اخلاقی و انسانی  خود بهره گرفت. محسن هجری در این‌باره نوشته است. 

سعدی طناز هم بود. ویژگی که در دو اثر برجسته او یعنی گلستان و بوستان دیده می‌شود. جدا از نمونه‌های مستقیمی که گاهی به هزلیات تعبیر می‌شود، نمونه‌های ظریف و عمیقی از نگاه طنازانه او در این دو اثر وجود دارد. برای کشف و معرفی این طنز درخشان چه کسی بهتر از عمران صلاحی که خودش از طنزپردازان چیره دست و شیرین ایرانی بود؟ صلاحی در کتاب «گفتار طرب انگیز» به سراغ طنز سعدی رفته است.

عمران صلاحی تنها کسی نیست که به طنازی سعدی توجه کرده. ایرج پزشکزاد نویسنده رمان ماندگار دایی جان ناپلئون هم کتابی به نام طنز فاخر سعدی دارد که در آن به طنز سعدی توجه کرده، به‌ویژه به نوعی از طنز که فارغ از بازی‌های کلامی است و حتی در ترجمه آثار سعدی نیز توانسته خود را عرضه کند.

با اینکه زبان بسیاری از آثار کهن ما به‌ویژه سعدی از زبان امروز فارسی دور نیست و هنوز بعد از قرن‌ها قابل ارتباط و فهم از جانب ماست اما معمولا مادر و پدرها دنبال کتاب‌های مناسبی هستند که بتوانند فرزندانشان را با این آثار آشنا کنند. کتاب‌هایی که نمونه‌های آن خیلی لغات دشوار نداشته باشد و شامل بخش‌هایی نزدیکتر به گروه سنی مورد نظرشان باشد.

در رابطه با سعدی خوشبختانه این نمونه‌ها را داریم. در بخش نثر سال‌ها پیش مهدی آذریزدی یکی از جلدهای مجموعه «قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب» (جلد هفتم) را به قصه‌های گلستان سعدی اختصاص داده و با زبانی امروزی قصه‌های مناسب آن را بازنویسی کرده است. مجموعه «سی شعر» هم که هدفش معرفی شاعران مطرح ایرانی به نوجوانان است یکی از جلدهایش به سعدی اختصاص دارد.

با هردو این مجموعه‌ها می‌توانید از اینجا آشنا شوید.

شما چه کتابی را برای آشنایی بیشتر با سعدی پیشنهاد می‌دهید؟