مائو در لباس زنانه؛ رندی بقا در جهان مو یان
نوشتن دربارهی دوران خفقان مائو معمولاً با لحنی تراژیک و مرثیهوار همراه است؛ انگار تنها راه روایت آن سالها، ثبت رنج و سرکوب است. اما مو یان در «گوساله و دوندهی دو استقامت» مسیر دیگری را انتخاب میکند: شکستن هیبت ترس از طریق طنز، سوءتفاهم و بینظمی زندگی روزمره.
در جهان او، مقاومت الزاماً در قالب مبارزهی سیاسی یا قهرمانی ایدئولوژیک ظاهر نمیشود. شخصیتهایش نه انقلابیاند و نه متفکران بزرگ معترض؛ آنها بیشتر آدمهاییاند که سعی میکنند زیر فشار نظامی که میخواهد تا خصوصیترین لایههای زندگی را کنترل کند، «خودشان باقی بمانند». همین تلاش غریزی برای حفظ فردیت، به مهمترین نیروی مقاومت در این اثر مو یان تبدیل میشود.
۱. خواجه کردن بدن؛ تلاش قدرت برای عقیم کردن فردیت
داستان اول با صحنهای تکاندهنده آغاز میشود: خواجه کردن گوساله توسط دامپزشک حکومتی. این صحنه فقط توصیف یک عمل دامداری نیست؛ استعارهای است از سازوکار قدرتی که میخواهد غرایز، میل و سرکشی را مهار کند.
در این جهان، حکومت تنها به کنترل رفتار آدمها قانع نیست؛ میخواهد بدنها را نیز «قابل مدیریت» کند. گوسالهی اختهشده، نماد انسانی است که باید از شور، میل و فردیت تهی شود تا به موجودی مطیع و قابل پیشبینی تبدیل گردد.
اما راوی نوجوان داستان، دقیقاً از همین نقطه از نظم فاصله میگیرد. او قهرمان سیاسی نیست؛ حتی پروژهای برای تغییر جهان ندارد. مقاومت او بیشتر نوعی «رندی بقا»ست؛ نوعی امتناع غریزی از حل شدن کامل در سازوکار قدرت.
او گاهی با گیجبازی، گاهی با کجفهمی عامدانه و گاهی فقط با دنبال کردن میل شخصیاش، از تبدیل شدن به قطعهای در ماشین ایدئولوژی مائو فرار میکند. این ویژگی، یکی از مهمترین عناصر جهان مو یان در این کتاب است: شخصیتها اغلب نه با تقابل مستقیم، بلکه با اختلال ایجاد کردن در نظم تحمیلی زنده میمانند.
۲.«دوکوهانه»؛ طغیان بدن علیه نظم ایدئولوژیک
در میان سه گوسالهی داستان، «دوکوهانه» جایگاه متفاوتی دارد. دو گوسالهی دیگر تن به نظم تحمیلشده میدهند و اخته میشوند، اما دوکوهانه تا آخرین لحظه مقاومت میکند. او در داستان فقط یک حیوان نیست؛ تجسم نیروی خام و سرکش زندگی است. اهمیت این شخصیت در آن است که مقاومتش ایدئولوژیک نیست؛ کاملاً بدنی و غریزی است. حتی وقتی با زور مهار میشود، باز هم نظم را مختل میکند. مرگ دشوار و دردناک او، کل روستا را درگیر میکند و بعدتر، بیماری پنهان در گوشتش به فاجعهای جمعی تبدیل میشود.
مو یان در اینجا نشان میدهد که زندگی را نمیتوان کاملاً مهار کرد. چیزی از میل، غرایز و آشوب تن همیشه باقی میماند و همان بخش مهارنشده است که اقتدار را آسیبپذیر میکند. با این حال، نکتهی مهم این است که مو یان این مقاومت را رمانتیک یا سانتیمانتال نمیکند. جهان او جهانی خشن و بیرحم است؛ جایی که بقا اغلب با حیله، سازگاری و گاه حتی خشونت همراه میشود. به همین دلیل، شخصیتهای او قهرمان آزادی نیستند، بلکه انسانهاییاند که در شکافهای قدرت نفس میکشند.
۳.طنز، جهل و فروپاشی ابهت قدرت
یکی از درخشانترین بخشهای کتاب، بازی مو یان با نامها و سوءبرداشتهاست. مردم روستا حتی تصویر دقیقی از «مائو» ندارند؛ نمیدانند او دقیقاً چه کسی است، زن است یا مرد، یک نفر است یا چند نفر. این ناآگاهی فقط نشانهی عقبماندگی روستا نیست؛ نشانهی فاصلهی عظیمی است که میان قدرت سیاسی و زندگی واقعی مردم وجود دارد.
مو یان از دل همین جهل و سوءتفاهم، طنزی ویرانگر خلق میکند. در پکن، نام مائو مترادف با شکوه و اقتدار مطلق است، اما در روستا، این نام روی مردی معمولی گذاشته میشود که بیشتر از آنکه نماد قدرت باشد، بخشی از زندگی روزمره و روابطش سوژهی طنز راوی است. قدرت تمامیتخواه مائو فقط با خشونت دوام نمیآورد بلکه به نوعی هیبت و تقدس هم نیاز دارد. کاری که مو یان میکند، فرو ریختن همین ابهت از طریق طنز و ابتذال زندگی روزمره است. او دیکتاتوری را نه با خطابههای سیاسی، بلکه با خنده و کجفهمی بیاثر میکند.
4.«دوندهی دو استقامت»؛ وقتی بدن آخرین پناهگاه آزادی میشود
اگر در داستان اول، مقاومت در زبان، میل و بینظمی روزمره دیده میشد، در «دوندهی دو استقامت» این مقاومت به بدن منتقل میشود. اینجا با روشنفکرانی روبهرو هستیم که به جرم «دستراستی» بودن تبعید و حذف شدهاند. این وضعیت شاید در وهلهی اول یادآور اتمسفر سریال مأنوس جنگجویان کوهستان برای مخاطب ایرانی باشد؛ با این تفاوت بزرگ که پناهندگان آن کوهستان خشن، راهزنانی معترض و در پی انتقام بودند، اما روشنفکران بهاصطلاح «دستراستیِ» داستان مو یان، حتی امکانی برای اعتراض علنی یا طغیان مسلحانه ندارند. آنها ناچارند. اما در همین وضعیت، دویدن به شکلی از بقا تبدیل میشود.
ورزش در این داستان فقط فعالیت جسمی نیست؛ آخرین قلمرویی است که هنوز کاملاً تحت کنترل ایدئولوژی قرار نگرفته است. وقتی ذهن و زبان زیر نظارتاند، بدن هنوز میتواند ضربان خودش را حفظ کند.
مو یان بهخوبی نشان میدهد که نظام تمامیتخواه حاکم در آن زمان فقط اندیشه را کنترل نمیکنند؛ آنها میخواهند ریتم زندگی را هم تنظیم کنند. بنابراین، دویدن در این داستان نوعی تلاش برای حفظ ریتم فردی در برابر ریتم تحمیلی قدرت است.
رندی بقا؛ نخ پنهان تاریخ چین
آنچه این دو داستان را به هم پیوند میدهد، نه صرفاً نقد سیاسی، بلکه نوعی فرهنگ بقاست. دهقانان و آدمهای جهان مو یان در طول تاریخ یاد گرفتهاند که قدرت همیشه حاضر است: گاهی در قالب امپراتوری، گاهی حزب و گاهی بازار. در چنین جهانی، بقا معمولاً نه از مسیر قهرمانی، بلکه از مسیر انعطاف، رندی و خروج موقت از نظم ممکن میشود. شخصیتهای مو یان قانون را مستقیماً نابود نمیکنند؛ آن را دور میزنند، کج میفهمند یا طوری اجرا میکنند که بتوانند زیر فشارش دوام بیاورند.
شاید به همین دلیل است که آثار مو یان، حتی وقتی دربارهی خشونت و سرکوباند، کاملاً تاریک و نومیدکننده نمیشوند. در دل جهان خشن او، همیشه چیزی از زندگی باقی میماند: میل، اشتباه، خنده، بدن یا نوعی سرسختی غریزی.
مو یان نشان میدهد که هیچ نظامی حتی، سرسختترین نظامهای ایدئولوژیک، نمیتواند انسان را کاملاً به موجودی مطیع و یکدست تبدیل کند. همیشه شکافی وجود دارد؛ شکافی که زندگی از همانجا دوباره خودش را بازسازی میکند.
