اخلاق و هوش مصنوعی
نویسنده: حسین سبزعلیان, سامان الوندی
ناشر: قایق
نوبت چاپ: ۱
سال چاپ: ۱۴۰۴
تعداد صفحات: ۴۹۵
شابک: ۹۷۸۶۰۰۶۸۶۸۵۵۴
این مقاله را ۱ نفر پسندیده اند
اخلاق و هوش مصنوعی
عصر حاضر، دوران مواجههی اجتنابناپذیر انسان با پدیدهای است که دیگر نمیتوان آن را صرفاً ابزاری برای تسهیل امور روزمره تلقی کرد. هوش مصنوعی، یادگیری ماشین و الگوریتمهای خودکار تصمیمگیری از سطح آزمایشگاهها و دانشگاهها فراتر رفته و به اعماق حیات زیستی، روانی، اجتماعی و حقوقی بشر نفوذ کردهاند.
بازتاب این دگرگونی عظیم در آثار مکتوب فارسی تاکنون، غالباً محدود به ترجمههای شتابزده، مقالات پراکنده یا رسالههای صرفاً فلسفی بوده که ارتباط ساختاری کمی با واقعیت فنی و علوم داده برقرار میکردند. در چنین خلأ مشهودی، انتشار کتاب حجیم و جامع اخلاق و هوش مصنوعی تألیف مشترک حسین سبزعلیان و سامان الوندی از سوی انتشارات ایران فردا در سال ۱۴۰۴ با ۴۹۵ صفحه، رخدادی قابل تأمل در بازار نشر و مجامع علمی ایران به شمار میآید.
این اثر با چینشی چندبعدی، کوشیده تا دیواری را که همواره میان اتاقهای فکر فلاسفه و آزمایشگاههای مهندسان نرمافزار وجود داشته فرو ریزد و ارتباطی میان مسائل انتزاعی، قیود حقوقی و خطوط کدهای برنامه نویسی در دنیای مهندسی بنا نهد.
ساختار هفدهفصلی کتاب، گویای جاهطلبی علمی مؤلفان در ترسیم یک نقشه جامع از زیستبوم اخلاق فناوری است. کتاب در فصول نخستین خود با پایهریزی بنیادهای نظری آغاز میشود و خواننده را به درنگ در برابر پرسشهای هستیشناختی فرا میخواند. مفاهیمی چون هویت انسانی، ترس وجودی از جایگزینی ماشین، اراده آزاد، جبرگرایی الگوریتمی و استقلال فردی در مواجهه با نظریات متفکران معاصر به بوته نقد گذاشته میشوند.
نویسندگان به درستی درک کردهاند که بدون واکاوی خاستگاه ترسها و امیدهای بشر، هرگونه تلاش برای قاعدهمند کردن اخلاق در فناوری ناقص خواهد ماند. کتاب در این بخش نشان میدهد که توسعه هوش مصنوعی تنها یک مسابقه محاسباتی نیست، بلکه آزمونی بزرگ برای درک انسان از خود، شأن وجودی و مرزهای هوشیاری است.
با این حال وجه تمایز بنیادین اثر زمانی آشکار میشود که مؤلفان پس از عبور از لایههای بنیادین فلسفه، وارد قلمرو عینی علم داده و مهندسی سیستمها میشوند. در فصول میانی، مسئله تبعیض و سوگیری الگوریتمی نه به عنوان یک عارضه جانبی، بلکه به مثابه بحرانی ساختاری واکاوی میشود. نویسندگان با ظرافت نشان میدهند که کلانداده، بازتابدهنده واقعیت محض نیستند، بلکه آینهای از نابرابریها، پیشداوریهای تاریخی و تبعیضهای پنهان جوامع انسانیاند که ناخواسته در فرآیند آموزش مدلها رسوب میکنند.
در اینجا مفهوم انصاف الگوریتمی و ضرورت توضیحپذیری و شفافیت سامانهها مطرح میشود تا نشان دهد چگونه یک سامانه جعبه سیاه میتواند بدون پاسخگویی شفاف، زندگی، اشتغال یا آزادی یک شهروند را تحت تأثیر قرار دهد. عبور از این مباحث به سوی مفهوم جسورانه «پلیس هوش مصنوعی»، تنظیمگری و تعیین مسئولیت مدنی و کیفری، حکایت از این دارد که نظارت اخلاقی نیازمند سازوکارهای نهادی الزامآور است.
مؤلفان با ورود به محیطهای کدنویسی پایتون، سی، جاوا و زبان آماری آر، به نوعی دست مهندس نرمافزار و پژوهشگر داده را میگیرند و نشان میدهند که چگونه گزارههای انتزاعی اخلاق میتوانند در قالب سنجههای ریاضی، بستههای متنباز ارزیابی عدالت، الگوریتمهای توازن داده و ابزارهای تفسیر مدل معنا پیدا کنند. این اقدام جسورانه، پیام صریحی دارد: اخلاق هوش مصنوعی نباید صرفاً پس از استقرار سیستم و به عنوان منتقد بیرونی عمل کند، بلکه باید در بطن فرآیند توسعه و معماری نرمافزار نهادینه شود.
اثر به دلیل ماهیت بینرشتهای خود، دامنهای بسیار گسترده را در بر میگیرد؛ از آرای پیچیده فلسفه ذهن و مکاتب فلسفی معاصر تا کدهای کامپایلشونده جاوا و تحلیلهای پیشرفته آماری در آر. این پرش محتوایی، نشان از دانش وسیع مؤلفان دارد.
کتاب اخلاق و هوش مصنوعی اثر حسین سبزعلیان و سامان الوندی، گامی بلند و کمنظیر در غنابخشی به منابع دانشگاهی و تخصصی کشور است. این کتاب خط بطلانی میکشد بر این تصور که مهندسی نرمافزار علمی خنثی است و نشان میدهد هر خط کد برنامه نویسی که نوشته میشود، حاوی پیشفرضهای اخلاقی و ارزشداوریهای انسانی است.
اثر حاضر، مرجع خواندنی و راهنمای عملی است که خواندن آن برای مهندسان داده، توسعهدهندگان، پژوهشگران فلسفه و حقوق و همچنین سیاستگذاران حوزه فناوری اطلاعات، نه یک انتخاب تشریفاتی، بلکه ضرورتی بنیادین برای پیشگیری از پیامدهای کنترلناپذیر سیستمهای خودمختار در آینده نزدیک است.
نویسنده معرفی: نوید فرخی








