سیمرغ بود، مسکوب
نوشتن درباره شاهرخ مسکوب کاری توامان آسان و دشوار است. آسان، چون او آنقدر نوشته و آفریده که به واسطه آثارش دنیای درونی نویسنده را درک کنی و دشوار، چون در آثار شاهرخ مسکوب با چنان عمق و درخششی روبرو میشوی که کلمات کافی برای شرحشان نمییابی. این پیچیدگی به گمانم بازتابی از هویت شگفتانگیز شخص او است.
مسکوب، پرنده بود. او در تمام زندگیش بر بلندترین شاخههای درختانی بسیار نشست اما گرفتار هیچکدامشان نشد و از هر اجباری در نهایت گریخت. از جبر خشکهمذهبی بودن در نوجوانی، از بایدهای چپگرایی حزب توده در جوانی، از فشار گردآوری دارایی و اموال در میانسالی و از تلخیِ تحمل فقدانهای بسیار در کهنسالی.
تنها استثنا در این میان، درخت تنومند فرهنگ ایرانزمین بود که مسکوب را شیدای خویش ساخت، چنان که به روایت خودش «سالها در فرهنگ ایران زیست». این پرنده بر آن درخت نشست، از نشستن خویش دلشاد شد، نغمهها سرود. ثمره آن نشستن و نوشتن برای معاصران و آیندگان جستارهایی درخشان و کتابهایی راهگشا بود.
وقتی که راه را گم کرده باشی، در دوران پوشیده شدن مسیر رستگاری با مه ابهام، اهمیت آن کسی که راهنماست و آن متنی که راهگشاست دو چندان میشود. مسکوب در کتاب «هویت ایرانی و زبان فارسی» به این نکته اشاره میکند که چگونه ایرانیان پس از فروپاشی پادشاهی ساسانی دچار ابهام و سردرگمی در هویت خویش بودند، مسلمان شده بودند و عرب نه، پیامبر را پذیرفته بودند و خلیفه را نه.
در پهنهای به گسترهی بخارا تا تیسفون، هزاران تنِ تنها با این پرسش دست به گریبان بودند که ما کیستیم؟ ایرانی بودن یعنی چه؟ جستجوی پاسخی برای این پرسشها از «نیاز یک قوم کهن ولی مغلوب، به ماندن» ناشی میشد. ما تشنه بودیم، ما گم شده بودیم، زبان فارسی بود که جانپناه ما شد، تاریخ ایرانزمین بود که سیرابمان کرد و باعث شد از پس دو قرن سکوت، دوباره ایرانی بودن معنا پیدا کند. «از برکت وجود فردوسی دو عنصر اصلی ملیت ما در اثری بزرگ بازآفریده و بدل به تنی واحد میشود؛ شاهنامه، تاریخ(حماسه) و زبان ما است.»
قرنها بعد، در اواخر دوران قاجار، حدیث گم شدن هویت ایرانی دوباره تکرار شد. ایرانِ شکست خورده از روس و انگلیس، ایرانِ مقهور فناوری غرب، ایرانِ تحقیر شده در عرصههای پرشمار؛ مردمانی سرگشته برجای نهاد. ما در شبِ تاریک جنگلی انبوه گرفتار آمده بودیم، از میان ما بعضی بر غربی شدن از نوک سر تا ناخن پا اصرار میورزیدند و برخی دیگر از استیلای غربزدگی و لزوم بازگشت به سنتها سخن میراندند.
انقلاب مشروطه در چنین احوالی رخ داد. مشروطه فقط نهضتی برای محدود کردن شاه قاجار نبود بلکه تلاشی در جهت بازتعریف هویت ایرانی در زمانهی مدرن محسوب میشد؛ چالشی که ما تا همین حالا نیز با آن و تمام تبعات فرهنگی و سیاسیاش درگیریم. دقیقاً در میانهی این سرگشتگی است که شاهرخ مسکوب، تلاشهای فکری و جستجوهای فردیاش، اهمیتی جمعی پیدا میکند، راهنما و راهگشا میشود و راه سومی را در میانهی این جدال نشان میدهد.

مسکوب، میراثدار روشنفکران عصر بیداری است، همه آنان که مبانی مشروطه را ساختند و کوشیدند در ساحت جمعی و فردی به انسان زاده در جغرافیای ایران کمک کنند توامان امروزی و ایرانی باشد. او در جستارها و یادداشتهایش، کوشید به این پرسش پاسخ دهد که معنای ایرانی بودن در زمانهای آشوبزده چیست.
مسکوب چاره را در بازگشت به ریشههای فرهنگی ایرانزمین، تحلیل آن ریشهها به مدد دانش روز و برساختن شاخههایی نو از ریشههای کهن میدانست و در همین مسیر نوشت و زیست. «ما برای آنکه در مقابل تجدد و مدرنیته که جهانی شده بتوانیم ادامه حیات بدهیم، از راه پناه بردن به سنت به جایی نمیرسیم. باید ابزارش را بشناسیم و به آن نزدیک شویم، به دست بگیریم و بتوانیم با آن به نحوی کنار بیاییم.
من آن نحو را نمیدانم که چیست اما پناه بردن به سنت نیست، نفی غرب نیست.» ابزاری که او یافت، شبیه نیاکان ما پس از استیلای اعراب، شرح ادبیات اساطیری و افزودن بر غنای زبان فارسی بود؛ جستجوی امروزیِ میراث دیروزی ادب و فرهنگ ما، چنان که نتیجه، به کار فردای زنان و مردان ایران بیاید.
این چنین بود که شاهرخ مسکوب در «سوگ سیاوش» قهرمان حماسی محبوبش را از شاهنامه بیرون کشید و به جایی در عمق جان خواننده کتابش فرستاد. سیاوش از روزگاری دور به امروز آمد، به گونهای که شکستش، ناکامی ما؛ سوگش، غمگساری ما و رستاخیزش در قالب کیخسرو، امیدواری ما شد. شگفتی کار مسکوب در این بود که بدون کاستن از زیبایی متن حماسی، آن را به راهنمایی روزآمد بدل ساخت.
او تحلیلی چندوجهی از شخصیت و داستان سیاوش ساخت که خواننده در آن قهرمان حماسه را زندگی میکرد؛ شبیهِ خودِ شاهرخ مسکوب که در «روزها در راه» -کتابی حاوی یادداشتهای روزانه او از ایام انقلاب تا روزهای غربت و مهاجرت- تمام تلخی تبعید و تنهایی سیاوش را روایت کرد و زیست.
به واسطه خواندن این روزنوشتها بود که من فهمیدم زندگی میتواند تا چه حد سختگیر و آزارنده باشد، یاد گرفتم درد کشیدن در زندگی مجوزی برای رنجور کردن دیگران نیست، آموختم که شان آدمی را جایی که ایستاده تعریف نمیکند و جایگاه انسان از درون او زاده میشود و آخر از همه درک کردم که معنای شریف بودن در روزگاری که شرافت کالایی کمبها است، چیست.
این همه را از شاهرخ مسکوب درس گرفتم بی آنکه او بخواهد ذرهای در روزنوشتهایش به کسی درس بدهد، نصیحت کند یا در جلد راهنما فرو رود. او مرشد و مراد من شد بی آنکه ادعایش را داشته باشد، من زال بودم و او سیمرغ.
در اساطیر ایران بر فراز درخت هزار تخمه، در میانه دریای فراخکرد، سیمرغ آشیان دارد، پرندهای شفادهنده و راهنما. هر بار که این بزرگِ پرندگان از روی شاخههای درختِ «دور دارنده غم» برمیخیزد هزار شاخه از آن درخت میروید و هر بار که مینشیند هزار شاخه از درخت میشکند. از این نشست و برخاست است که دانه گیاهان در جهان پراکنده و زمین خداوند سرسبز میشود.
شاهرخ مسکوب در جان من بازتابی از رمز سیمرغ است، آن درخت که بر آن مینشیند، فرهنگ ایران، آن دانهها که در زمین میپراکند نوشتهها و آثارش و هر خواننده کلمات او زمینی است بارور شده به اندیشه شاهرخ، شاهرخی که سیمرغ بود.




