سراسر آشوب
نویسنده: مینو رضایی
بخشهایی از تاریخ و جغرافیا هست که ما کمتر از آنها اطلاع داریم. «ما» یعنی ما ساکنان جغرافیای فعلی ایران. ما شنیدهایم که باکو و ایروان و تفلیس و باقی جغرافیای قفقاز، شهرهای خوب و خوش آب و هوا و سفید ایران بودهاند که در عهدنامهها از ما به زور گرفته شدهاند. اما فقط همین! ما چیز دقیق دیگری از آن جغرافیا و در آن سالهایی که تازه از ایران جدا شده بود نداریم. ما در یک شکاف اطلاعاتی هستیم که ادبیات و خواندن رمانی مثل «کائوس» تا حد زیادی آن را پر میکند.
کائوس رمانی است از «الکساندر میناسی مووسیسیان» با نام ادبی «الکساندر شیروانزاده». شیروانزاده متولد ۱۸۵۸ در شهر شماخی مرکز استان شیروان یا شَروان جمهوری آذربایجان امروز است.
بنابراین و به تقلید از بسیاری از هنرمندان و نویسندگان قرن نوزدهم، او تخلص خود را از جغرافیایی که از آن برآمده بود انتخاب کرد؛ قفقاز. منطقهای که از متنوعترین مناطق نژادی جهان محسوب میشود؛ آذری، ارمنی، گرجی، لزگی، روس، چرکس، ترک و … . تنوع نژادیای که رمان کائوس را هم بینصیب نگذاشته. بنابراین رمان کائوس از یک نویسنده مهم ارمنی است که اسمی روسی و تخلصی پارسی دارد و داستانش در باکوی آذربایجان میگذرد!
اما برای صحبت دربارۀ رمان کائوس ابتدا باید به نام آن پرداخت. کائوس یا خائوس یعنی آشفتگی، بینظمی و سردرگمی ازلی. از این جهت برخی آن را با آشوب، برزخ یا حتی دوزخ همردیف میدانند.
رمان کائوس نیز سراسر آشوب است. آشوبی که با پیدا شدن نفت در منطقه باکو شروع شده است و با رقابت بر سر ثروت افسانهای «مارکوس آلیمیان» (یا علیمیان) در حال مرگ ادامه پیدا میکند. رقابتی بین سه پسر آلیمیان، دیگر اعضای خانواده او، کارگزاران میانمایه و حتی همشهریها.
بنابراین رمان کائوس را میتوان یک رمان رئالیسم انتقادی دانست که در ژانر خانوادگی، اجتماعی و البته تا حدی عشقی میگنجد و در ربع آخر قرن نوزدهم رخ داده است. با اینحال اگر بخواهیم بگوییم شیروانزاده در کائوس دقیقا روی چه دست گذاشته است باید گفت آینه گرفتن برابر تضادهای روانشناختی و اجتماعی تم اصلی این رمان است.
شیروانزاده در کائوس، سه پسر آلیمیان را برای تصاحب ثروت افسانهای پدر با شرط و شروطهایی مواجه میکند که برخلاف رویۀ اخلاقی زندگی آنهاست.
داستان کائوس (خطر لو رفتن داستان)
«سمبات» پسر بزرگ خانواده که برخلاف سنتهای ارمنی با زنی روس ازدواج کرده، باید ازدواجش را به هم بزند تا سهمی از ثروت پدر ببرد وگرنه نه تنها ارثی نمیبرد بلکه لعنت ابدی پدر را نیز برای خود خریده است. البته سمبات با مانعی دیگر هم روبروست. او با تحصیل در مسکو و تحت تاثیر تحصیل اندیشههای عدالتجویانه، به ثروت پدر و طبقه اشرافی پشت کرده است و حالا رو آوردن به ثروت پدر یعنی ذبح تمام آرمانهای جوانی به پای پول. پولی که حالا مزهاش زیر دندان سمبات رفته.
«میکائیل» پسر وسطی خانواده از جوانانی است که به سواد و دانش اهمیتی نمیدهد و دنیای اول و آخر او پول است. پول فراوان برای عیاشیهای بیپایان. آلیمیان بزرگ شرط دستیابی به ثروت خود برای میکاییل را ازدواج شرافتمندانۀ او تعیین میکند. امری که میکاییل از آن بیزار است.
بنابراین او با توجه به مقرری ناچیزی که پدرش در وصیتنامه برایش تعیین کرده، تصمیم به جور کردن وصیتنامۀ قلابی میگیرد. کاری که با کمک شوهرخواهرش «ماروتخانیان» امکانپذیر است. ماروتخانیان که چشم به راه ارث عظیم پدرزنش برای «مارتا» بود اما در وصیتنامۀ آلیمیان بزرگ، چیزی برای دخترش مارتا نیست.
«آرشاک» برادر سوم و نوجوان خانواده نیز به راه میکاییل رفته و با سرعتی باورنکردنی به اضمحلال میرود. او هم مانند میکاییل، قیمومیت سمبات را تحمل نمیکند و سرکشیهای مداومش دردسرهای بزرگی برای همه درست میکند.
این میان، پای سمبات و میکاییل به یک ماجرای عشقی باز میشود؛ عشق مشترک دو برادر به «شوشانیک». باید گفت همین عشق مشترک و پایانبندی خوشبینانه ماجرای عشقی شوشانیک و برادرها است که رمان کائوس را از افتادن به ورطۀ انتقادی محض و جهانبینی ناامیدانه نجات میدهد.
فضای فکری شیروانزاده
در اینجا بد نیست با فضای فکری شیروانزاده برای نگارش کائوس آشنا شویم. شیروانزاده در آثاری چون «یادداشتهای یک کارگزار» و «واردان آهرومیان» توانسته فضای شهرکهای صنعتی را به خوبی ترسیم کند. او سال ۱۸۸۱-۸۲ چندباری به شهر نفتی باکو سفر کرده است و آنجا با داستان رسواییهای یک خانواده ثروتمند و نامدار آشنا میشود. با اینحال او برای نوشتن کائوس عجله نمیکند:
«من هرگز تحت تأثیر تأثرات آنی پدیدهها نمینویسم. برخی پدیدهها تنها در نخستین لحظه بزرگ و تأثیرگذار به نظر میرسند و بهزودی فراموش میشوند، بیآنکه ردّی در حافظه ناظر بر جای بگذارند. و برخی دیگر در آغاز بیاهمیت مینمایند، اما با گذشت زمان شکل میگیرند، بزرگ میشوند و توجه را به خود جلب میکنند.»
او ماجرای رسوایی آن خاندان را چنین توصیف کرده است:
«آشوبی هولناک پدید آمده بود؛ جایی که عشق به طلا، همه مرزهای جداکننده نور از تاریکی و اخلاق از بیاخلاقی را محو و نابود کرده بود. اینجا بود که دیدم دوستی با اشتهای گرگ و دندانهای ببر در برابر دوستش ایستاده است؛ برادر در برابر برادر، پسر در برابر پدر. برای ناظری که از بیرون مینگریست، چنین مینمود که به نوعی باغوحش افتاده است؛ جایی که همه از گرسنگی دیوانه شدهاند و آمادهاند گلوی یکدیگر را بدرند… محیط در ظاهر درخشان بود، اما در باطن زشت و بهشدت خطرناک.»
در نهایت شیروانزاده در سالهای ۱۸۹۶ تا ۱۸۹۷ کائوس را مینویسد و منتشر میکند.
ردپای ادبیات روسیه در کائوس
رمان کائوس تا حد زیادی به سنتهای ادبیات روسیه قرن ۱۹ وفادار است. جوانانی که در عنفوان جوانی احساس پیری میکنند، نمایاندن دقیق احساسات شخصی برای نمایاندن مسائل روز جامعه، گفتگو و جدل شخصیتهای مختلف دربارۀ عقایدشان، تعمیم دادن بحرانهای خانوادگی به بحرانهای کل جامعه، پرداختن به شکاف طبقاتی و مسائل اقتصادی، دوراهیهای سخت میان وظایف فردی و وظایف اجتماعی، تعدد شخصیتها و راویها و داستانهای موازی و جزییات و ظرایف در فضاسازی گواه این ادعا هستند.
در پایان بد نیست بدانیم رمان «کائوس» شیروانزاده که در ایران توسط «آندرانیک خچومیان» ترجمه و توسط انتشارات «نائیری» به بازار آمد، پیشتر نیز بهصورت ترجمه به زبانهای روسی، لهستانی، چکی، لتونیایی، اوکراینی، فنلاندی، گرجی و آذربایجانی منتشر شده است. تداوم علاقه به این رمان ارمنی باعث شد تا منبع اقتباس فیلم سینمایی Qaos ساخته Laert Vagharshyan در سال ۱۹۷۴ باشد.








