چاپهای معتبر آثار سعدی شیرازی
نویسنده: علیرضا خلیلپور
از آثار سعدی از دیرباز تاکنون چاپهای متعددی منتشر شده است. در این مقاله به مهمترین چاپهای آثار سعدی اعم از بوستان، گلستان، غزلیات و کلیات آثار سعدی میپردازیم.
الف) بوستان سعدی
۱. بوستان سعدی تصحیح محمدعلی فروغی
این چاپ در ۱۳۱۶ شمسی منتشر شد و اولین چاپ از بوستان سعدی است که بهصورت علمی-انتقادی تصحیح شده و به چاپ رسیده است. شیوۀ تصحیح این کتاب هم همانند تصحیح فروغی از گلستان سعدی است و در آن نسخهبدلها در پانویس هر صفحه آورده شدهاند. در این تصحیح، مصحح همانند تصحیح گلستان سعدی از نسخههای خطی معتبر شناختهشده بوستان سعدی استفاده کرده است.
۲. بوستان سعدی تصحیح رستم علیاف
این کتاب در ۱۹۶۸ میلادی توسط «انتشارات کتابخانۀ پهلوی» و «انستیتوی خاورشناسی» به شیوۀ علمی-انتقادی منتشر شده است و نسبت به تصحیح فروغی از بوستان سعدی گامی رو به جلو به شمار میآید. در این تصحیح نسخهبدلها در پانویس هر صفحه آورده شده است. این تصحیح اگر چه از چاپهای مهم بوستان سعدی محسوب میشود و نسبت به تصحیح فروغی قدمی رو به جلو به شمار میآید؛ اما متأسفانه قدر ندیده و بر صدر ننشسته است. دربارۀ این تصحیح، استاد بدیعالزمان فروزانفر مقالهای نوشته است که در کتاب مقالههای بدیعالزمان فروزانفر آمده است.
۳. بوستان سعدی تصحیح دکتر غلامحسین یوسفی
این تصحیح نخستین بار در ۱۳۵۹ شمسی توسط «انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی» منتشر شد و دیگربار در ۱۳۶۳ شمسی با تغییراتی توسط «انتشارات خوارزمی» منتشر شد و بارها توسط این ناشر تجدید چاپ گردید. مصحح در این تصحیح از ۱۰ نسخۀ خطی قدیمی بهره برده است. این تصحیح دارای فهرستهای باارزشی چون «فهرست اعلام»، «فهرست لغات و ترکیبات» و «کشفالابیات» است که در پایان کتاب آمده است. در این تصحیح، نسخهبدلها همانند تصحیح گلستان سعدی در پایان کتاب آمده است. این کتاب دارای توضیحات باارزشی است که در پایان کتاب آمده است. تصحیح بوستان سعدی دکتر غلامحسین یوسفی دقیقترین چاپ این کتاب است که تاکنون منتشر شده است.
از چاپهای دیگر بوستان سعدی میتوان به بوستان سعدی تصحیح استاد عبدالعظیم قریب، بوستان سعدی تصحیح نورالله ایزدپرست و بوستان سعدی تصحیح دکتر رضا انزابینژاد اشاره کرد.
ب) گلستان سعدی
۱. گلستان سعدی تصحیح استاد عبدالعظیم قریب
این تصحیح در ۱۳۱۰ هجری شمسی انتشار یافته است و به مدت شش سال، تا چاپ تصحیح فروغی از گلستان سعدی در ۱۳۱۶ هجری شمسی، معتبرترین تصحیح از گلستان سعدی به شمار میرفت. از بزرگترین محاسن این چاپ مقدمۀ آن است که در آن مصحح فاضل دربارۀ کتاب گلستان و مقلدان آن و شیوۀ سخنوری سعدی در آثارش اعم از گلستان، بوستان و غزلیات مطالب مفیدی بیان کرده است. مصحح در این چاپ نسخهبدلها را نیاورده است و معانی لغات دشوار متن را در پانویس هر صفحه آورده است.
با چاپ تصحیحهای محمدعلی فروغی و دکتر غلامحسین یوسفی از گلستان سعدی از مرجعیت تصحیح استاد عبدالعظیم قریب از گلستان سعدی کاسته شده است؛ اما بااینهمه جایگاه این استاد بزرگ را در چاپ اولین متن گلستان سعدی نمیتوان نادیده گرفت.
این چاپ پس از انقلاب چند بار منتشر شد که بهترین چاپ آن در ۱۳۶۳ شمسی و به کوشش دکتر یحیی قریب، توسط «انتشارات روزبهان» منتشر شد و یکی دو بار تجدید چاپ شد. به گمان نگارندۀ این سطور این چاپ نهتنها بهترین چاپ بعد از انقلاب، بلکه بهترین چاپ گلستان سعدی تصحیح استاد عبدالعظیم قریب تاکنون است.
۲. گلستان سعدی تصحیح محمدعلی فروغی
این تصحیح در ۱۳۱۶ شمسی منتشر شد و تا پیش از چاپ گلستان سعدی تصحیح رستم علیاف و گلستان سعدی تصحیح دکتر غلامحسین یوسفی که در ۱۳۶۸ شمسی منتشر شد، معتبرترین چاپ گلستان سعدی به شمار میرفت. چاپ فروغی از گلستان سعدی معروفترین و پرتیراژترین چاپ از کتاب گلستان سعدی به شمار میرود. در این چاپ مصحح از معتبرترین نسخههای خطی گلستان سعدی که تا زمان خود شناختهشده بودند در تصحیح کتاب بهره برده است. مصحح اهم اختلافات نُسخ خطی را بهصورت نسخهبدل در پانویس هر صفحه آورده است.
تصحیح فروغی از گلستان سعدی را باید اولین چاپ از گلستان سعدی به شمار آورد که در پانویس صفحاتش نسخهبدل آورده شده است.
۳. گلستان سعدی تصحیح دکتر غلامحسین یوسفی
این تصحیح نخستین بار در ۱۳۶۸ شمسی توسط «انتشارات خوارزمی» منتشر شد و طی سالیان متمادی بارها تجدیدچاپ گردیده است. استاد یوسفی در این تصحیح از نسخههای خطی قدیمی این کتاب بهره برده است. او در این تصحیح از ۱۷ نسخۀ خطی قدیمی بهره گرفته و حتی از مطالعه و بررسی چاپهای متعدد گلستان و کلیات سعدی غافل نبوده است. در چاپ حاضر نسخهبدلها در پایان کتاب آمده است و فهرستهای مفیدی مانند «فهرست اعلام»، «فهرست ضربالمثلها» و «کشفالابیات» به کتاب ضمیمه شدهاند.
از مهمترین محاسن این کتاب شرح مفصلی است که در پایان کتاب آمده است و خواننده را در شرح کتاب یاری میکند. این کتاب بیتردید دقیقترین چاپی است که از آغاز تاکنون از گلستان منتشر شده است.
از چاپهای معروف دیگر گلستان سعدی میتوان به گلستان سعدی تصحیح رستم علیاف، گلستان سعدی تصحیح دکتر محمدجواد مشکور و گلستان سعدی تصحیح نورالله ایزدپرست اشاره کرد.
پ) غزلیات سعدی
۱. غزلیات سعدی تصحیح محمدعلی فروغی
این تصحیح در ۱۳۱۸ شمسی منتشر شد و میتوان گفت اولین چاپ از غزلیات سعدی است که به شیوۀ علمی-انتقادی تصحیح شده است. مصحح همانند چاپهای گلستان و بوستان نسخهبدلها را در پانویس هر صفحه آورده است.
در این تصحیح، مصحح غزلهای سعدی را بهصورت «طیبات»، «بدایع»، «خواتیم» و «غزلیات قدیم» تقسیمبندی نکرده بلکه همه را یککاسه کرده و غزلهایی را که در بخش «طیبات» آمده است با علامت اختصاری «ط»، «بدایع» را با علامت اختصاری «ب»، «خواتیم» را با علامت اختصاری «خ» و «غزلیات قدیم» را با علامت اختصاری «ق» نشانهگذاری کرده است. درمجموع غزلهایی که در این چاپ اصالت آنها معلوم شده است، ۶۹۶ غزل است که ۶۳۷ غزل در بخش «غزلها» آمده و ۵۹ غزل که دارای مضامین اندرز و عرفان است، در بخش «مواعظ» آورده شدهاند که به گمان این نگارنده بهتر بود تمام غزلها در بخش «غزل» یکجا آورده میشدند.
با تحقیقات جدید و انتشار چاپهای «یغمایی» و «یوسفی» معلوم شد که بعضی از غزلهایی که در چاپ «فروغی» جزو غزلهای اصیل سعدی آورده شدهاند، الحاقی هستند. با تمام ایراداتی که به تصحیح فروغی از غزلیات سعدی وارد است این تصحیح همچنان اعتبار نسبی خود را حفظ کرده است.
۲. غزلیات سعدی تصحیح حبیب یغمایی
این تصحیح نخستین بار در ۱۳۶۱ شمسی، توسط «مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی» (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی فعلی) منتشر شد و بر اساس نسخههای قدیمی از غزلهای سعدی به چاپ رسیده است. در این چاپ برخی از غزلهای سعدی که در تصحیح فروغی از غزلیات سعدی جزو غزلهای مسلم سعدی به شمار آمده است؛ مانند غزلهای «مرا چو آرزوی روی آن نگار آید» و «ساقی بده آن شراب گلرنگ» الحاقی شناخته شدهاند.
در چاپ اول این تصحیح، نسخهبدلها در پایان کتاب آورده شدهاند؛ اما در چاپ دوم که در ۱۳۹۰ شمسی و به کوشش مهدی مداینی منتشر شده است، نسخهبدلها به پانویس صفحات منتقل شدهاند. این چاپ غزلها بر اساس «طیبات»، «بدایع»، «خواتیم» و «غزلیات قدیم» تقسیمبندی شدهاند که برخلاف تصحیح فروغی از غزلیات سعدی است. این چاپ هماکنون در بازار کتاب کمیاب است و بجاست که تجدیدچاپ شود.
۳. غزلهای سعدی تصحیح دکتر غلامحسین یوسفی
این کتاب در ۱۳۸۵ شمسی بهوسیله «انتشارات سخن» منتشر شد و از آخرین پژوهشهای زندهیاد دکتر غلامحسین یوسفی به شمار میرود. در این تصحیح غزلها بر اساس «طیبات»، «بدایع»، «خواتیم» و «غزلیات قدیم» تقسیمبندی شده است. نسخهبدلها در پایان کتاب آورده شدهاند و از محاسن مهم این کتاب آن است که «کشفالابیات» در پایان کتاب آورده شده است. این تصحیح با مرگ دکتر یوسفی در میانۀ کار ناتمام ماند و دکتر پرویز اتابکی ادامۀ تصحیح را بر عهده گرفت.
متأسفانه به دلیل بیماری و مرگ نابهنگام دکتر یوسفی، این چاپ از دقتی مانند چاپهای گلستان و بوستان دکتر یوسفی برخوردار نبود. اساتیدی مانند دکتر سعید حمیدیان و دکتر کاووس حسن لی از این تصحیح انتقاد کردهاند؛ اما با تمام ایرادات سعی مصححان در تصحیح این کتاب مشکور است.
۴. غزلیات سعدی تصحیح کاظم برگ نیسی
این چاپ دو بار منتشر شده است: نخست اواخر دهۀ ۷۰ شمسی یا اوایل دهۀ ۸۰ شمسی در یک جلد و دیگربار در اواسط دهۀ ۸۰ شمسی در دو جلد توسط انتشارات فکرروز منتشر شد.
تفاوت چاپ اول و چاپ دوم این کتاب در آن است که در چاپ دوم «کشفالابیات» به کتاب ضمیمه شده است. در این تصحیح، مصحح از نسخههای خطی در تصحیح استفاده نکرده است بلکه به مقابله چاپهای «فروغی» و «یغمایی» پرداخته و هر جا که ضبط «فروغی» نادرست بوده، ضبط تصحیح «یغمایی» را برگزیده است و بالعکس هر جا ضبط تصحیح «یغمایی» نادرست بوده مصحح، ضبط تصحیح «فروغی» را برگزیده است.
مصحح در مواردی نیز در متن دست به تصحیح قیاسی زده است. در این تصحیح از تقسیمبندی غزلها به بخشهای «طیبات»، «بدایع»، «خواتیم» و «غزلیات قدیم» پرهیز شده و تمام غزلها را بر اساس حروف الفبا تقسیمبندی شده است.
مصحح به شرح غزلها نیز پرداخته است و درواقع این چاپ یکی از معروفترین شرحهای مهم غزلیات سعدی به شمار میرود. این چاپ بهصورت نفیس و زیبایی منتشر شده است و در بازار کتابفروشیهای دستدوم با قیمتهای گران خریدوفروش میشود. بااینکه چاپ برگ نیسی از غزلیات سعدی تصحیح انتقادی نیست اما درمجموع چاپ قابل قبولی از این کتاب محسوب میشود.
علاوه بر چاپهای مذکور، میتوان به تصحیح و شرح غزلهای سعدی به کوشش نورالله ایزدپرست که توسط «کتابخانۀ دانش» به شیوۀ ذوقی تصحیح شده و همچنین غزلهای سعدی به کوشش اسماعیل صارمی –حمید مصدق که در ۱۳۷۶ شمسی توسط «نشر البرز» منتشر شده است، اشاره کرد.
ت) کلیات سعدی
۱. کلیات سعدی تصحیح محمدتقی شوریده شیرازی
این تصحیح به کوشش شوریده شیرازی از شاعران عهد مظفری صورت گرفته است و یکی از چاپهای قدیمی معروف از «کلیات سعدی» به شمار میرود. در این چاپ تمام آثار سعدی بهجز غزلیاتی که منسوب به سعدی است آورده شدهاند. در این تصحیح، غزلها به بخشهای «طیبات»، «بدایع» «خواتیم» و «غزلیات قدیم» تقسیمبندی شدهاند.
این چاپ بعد از انقلاب سه بار منتشر شده است: نخستین بار در ۱۳۶۱ شمسی به کوشش محسن رمضانی بهوسیله «انتشارات پدیده» و دیگربار در ۱۳۸۸ شمسی توسط «انتشارات ادیب مصطفوی» هر دو در قطع رحلی. آخرین بار در ۱۳۹۴ شمسی بهوسیله «مطالعات اسلامی دانشگاه تهران» و «دانشگاه مک گیل» با سه مقدمه از دکتر مهدی محقق، نوشآفرین انصاری و فرشته فصیحی در قطع رحلی و کاغذ گلاسه بهصورتی نفیس منتشر شد.
شیوۀ تصحیح شوریده شیرازی بهصورت ذوقی است و با شیوههای علمی تصحیح متون مغایرت دارد. امروزه کمتر محققی در تحقیق خود به این چاپ ارجاع میدهد.
دربارۀ این چاپ، پژوهشگر گرامی جناب جویا جهانبخش مقالۀ مفیدی نوشته است که در مجلۀ جهان کتاب منتشر شده است.
۲. کلیات سعدی چاپ کتابخانه ادب
این چاپ در ۱۳۱۷ شمسی با مقدمۀ استاد عباس اقبال آشتیانی منتشر شد و تفاوت این چاپ با چاپهای دیگر کلیات سعدی مانند چاپهای «فروغی»، «مصفا» و «انوری» در این است که در این چاپ، بخش «هزلیات سعدی» آورده شده است. در این چاپ همانند چاپهای «کلیات سعدی تصحیح شوریده شیرازی»، «غزلیات سعدی تصحیح حبیب یغمایی» و «غزلهای سعدی تصحیح دکتر غلامحسین یوسفی» غزلها به چهار بخش «طیبات»، «بدایع»، «خواتیم» و «غزلیات قدیم» تقسیمبندی شدهاند. مصحح این چاپ معلوم نیست و این چاپ جزو چاپهای بازاری کلیات سعدی به شمار میرود.
در ۱۳۸۴ شمسی «انتشارات احیاء کتاب» بر اساس «کلیات سعدی کتابخانۀ ادب» چاپی را به اهتمام جهانگیر منصور با مقابله «کلیات سعدی تصحیح فروغی»، «کلیات سعدی تصحیح شوریده شیرازی» و «گلستان» و «بوستان» تصحیح دکتر غلامحسین یوسفی با افزودن «کشفالابیات» به متن کتاب منتشر کرد که پیراستهترین چاپ «کلیات سعدی چاپ کتابخانۀ ادب» به شمار میرود.
۳. کلیات سعدی تصحیح محمدعلی فروغی
این تصحیح در ۱۳۲۰ شمسی توسط «وزارت فرهنگ» منتشر شد و بارها توسط ناشران دیگر تجدید چاپ گردید که از معروفترین آنها کلیات سعدی تصحیح محمدعلی فروغی چاپ «کتابخانه بروخیم» است. تصحیح فروغی از کلیات سعدی اولین چاپ از این کتاب است که به شیوۀ علمی-انتقادی تصحیح شده است. باید اذعان کرد که اکثر چاپهایی که بر اساس تصحیح فروغی منتشر شده است، مغلوط و بازاری میباشند و گاه به کلیات تصحیح محمدعلی فروغی شباهتی ندارند.
بهعنوانمثال در بعضی از چاپهایی که بر مبنای تصحیح فروغی چاپ شده است، تقسیمبندی غزلها بهصورت «طیبات»، «بدایع»، «خواتیم» و «غزلیات قدیم» صورت گرفته است؛ حالآنکه مرحوم فروغی در تصحیح خود از کلیات سعدی غزلها را بر اساس ترتیب حروف الفبا تقسیمبندی کرده است و یا در بعضی از چاپهایی که بر مبنای تصحیح فروغی منتشر شدهاند در پایان کتاب بخش «هزلیات» آورده شده است و حالآنکه کلیات سعدی تصحیح فروغی فاقد بخش «هزلیات سعدی» است.
پاکیزهترین چاپ کلیات سعدی تصحیح محمدعلی فروغی در ۱۳۵۶ شمسی به کوشش بهاءالدین خرمشاهی توسط «انتشارات امیرکبیر» منتشر شد و با تغییراتی بارها تجدیدچاپ گردید.
در ۱۳۷۵ شمسی، بهاءالدین خرمشاهی ویرایش دیگری را از کلیات سعدی تصحیح محمد فروغی که شامل مقابله با چاپهای گلستان و بوستان تصحیح غلامحسین یوسفی و غزلیات سعدی تصحیح حبیب یغمایی، توضیح دشواریهای متن در پایان کتاب و معنی اشعار عربی سعدی بود توسط «انتشارات نیلوفر» به بازار کتاب روانه کرد.
در ۱۳۸۵ شمسی «انتشارات سایهگستر» چاپ قابل قبولی را از کلیات سعدی تصحیح فروغی به کوشش محسن پویان روانۀ بازار کتاب کرد. در این چاپ «کشفالابیات» مفیدی از اشعار سعدی در پایان کتاب منتشرشده است.
البته در کلیات سعدی چاپ «انتشارات امیرکبیر» که به کوشش بهاءالدین خرمشاهی ویراسته شده است، کشفالابیات گلستان و بوستان آورده شده است اما در بخش «غزلیات»، «قصاید» و «قطعات» به فهرست اشعار اکتفا شده است.
در همین سال، «انتشارات هرمس» دست به انتشار چاپ متفاوتی از کلیات سعدی تصحیح محمدعلی فروغی زد. در این چاپ که بهصورت پالتویی و با کاغذ نازک معروف به «کاغذ انجیلی» منتشرشده است، تمام نسخهبدلهای متن حذف شده، مقدمه محمدعلی فروغی بر گلستان، بوستان و غزلیات و قصاید در پایان کتاب آورده شده است، «کشفالابیات» تمام اشعار آورده شده است، رسمالخط بهصورت امروزی آورده شده است، «غزلهای منسوب به سعدی» که در تصحیح فروغی جزو ملحقات آورده شده است حذف شده است و تمام غزلها در بخش «غزل» آورده شده است زیرا همان طور که قبل گفته شد، در تصحیح اصلی محمدعلی فروغی از «کلیات سعدی» غزلهایی که حاوی مضامین اندرز و عرفان هستند در بخش «مواعظ» آورده شدهاند.
علاوه بر چاپهای ذکر شده، «کلیات سعدی تصحیح فروغی» چاپ «انتشارات ققنوس» نیز از جمله پرخواستارترین «کلیات سعدی تصحیح محمدعلی فروغی» است که بارها به دو صورت یک جلدی قطع وزیری و چهار جلدی منتشر شده است.
۴. کلیات سعدی به کوشش دکتر مظاهر مصفا
این تصحیح نخستین بار در ۱۳۴۰ شمسی بهوسیله «کانون معرفت» در قطع وزیری منتشر گردید. نسخۀ مبنای این تصحیح، «نسخۀ انجمن ادب فارس» و یک نسخۀ قدیمی دیگر بود. بزرگترین ویژگی این چاپ، فهرستهای بسامدی موضوعی صدگانهای بود که مصحح تدوین کرده بود و آن فهرستها در پایان کتاب آمده بودند. در این تصحیح، نسخهبدلی آورده نشده است. در دهۀ ۸۰ شمسی چاپ دیگری از این کتاب در دو قطع رحلی و پالتویی بهوسیله «انتشارات روزنه» منتشر شد که در قطع رحلی، «کشفالابیات» فهرست بسامدی موضوعی در کتاب آورده شده بود اما قطع پالتویی فاقد آنها بود که البته در چاپهای بعد در قطع پالتویی «کشفالابیات» به آن اضافه شد.
تفاوت چاپ اول کلیات سعدی تصحیح مصفا با چاپهای بعدی آن که بهوسیله «انتشارات روزنه» منتشر شده است، در این است که در این چاپها علاوه بر افزودن «کشفالابیات» به متن، معانی واژگان دشوار در پانویس هر صفحه آورده شده است و معانی عبارتهای عربی، اشعار عربی و معانی «مثلثات سعدی» آورده شده است.
در ترجمۀ «قصاید عربی سعدی» از کتاب شناختی تازه از سعدی دکتر جعفر مؤید شیرازی بهعنوان منبع استفاده شده و منبع ترجمۀ «مثلثات سعدی»، «شرح و تصحیح مثلثات شیخ سعدی محمد جعفر واجد» است که در سالهای ۱۳۴۷ و ۱۳۴۸ شمسی در مجلۀ یغما منتشر شده است.
در این ترتیب غزلها بهصورت الفبایی مدون شده است و مانند تصحیح فروغی، غزلهایی که در بخش «طیبات» آمده با علامت اختصاری «ط»، «بدایع» با علامت اختصاری «ب»، «خواتیم» با علامت اختصاری «خ» و «غزلیات قدیم» با علامت اختصاری «ق» نشانهگذاری شدهاند و تعداد غزلها، ۷۲۷ غزل است. شیوۀ رسمالخط این تصحیح، رسمالخط مخصوص دکتر مصفّا است که کلماتی مانند طوطی، طاووس و صد بهصورت «توتی»، «تاووس» و «سد» نوشته شده است که تا حدودی توی ذوق خواننده میزند و یا حداقل در چاپ متون کلاسیک از چنین اعمال سلیقههایی باید پرهیز شود.
دربارۀ تصحیح مصفّا از «کلیات سعدی» مصطفی ذاکری مقالهای نوشته است که در مجلۀ جهان کتاب چاپ شده است.
5. کلیات سعدی تصحیح دکتر حسن انوری
کلیات سعدی تدقیق در متن و مقدمه از دکتر حسن انوری از آخرین چاپهای کلیات سعدی است که در این سالها به چاپ رسیده است. این چاپ نخستین بار در ۱۳۸۳ شمسی بهوسیلۀ «نشر قطره» منتشر شد و بارها توسط این ناشر تجدیدچاپ گردیده است.
من در نگاه اول گمان میکردم که این چاپ، ویرایشی دیگر از «کلیات سعدی تصحیح محمدعلی فروغی» است؛ اما با بررسی آن، فهمیدم که این چاپ با تصحیح فروغی از کلیات سعدی تفاوت دارد و تصحیحی دیگر از کلیات سعدی به شمار میآید. مصحح در این تصحیح از ۱۲ نسخۀ خطی قدیمی برای ویرایش متن استفاده کرده است. در این تصحیح، نسخهبدلها در پایان کتاب آورده شدهاند و در پایان کتاب «کشفالابیات» آمده است. در این تصحیح، تعداد غزلهای سعدی ۷۰۵ غزل است و مصحح غزلها را بر اساس حروف الفبا تدوین کرده است و از تقسیمبندی غزلها به بخشهای «طیبات»، «بدایع»، «خواتیم» و «غزلیات قدیم» پرهیز کرده است.
در این تصحیح در بخش «غزل» مصحح با توجه به نسخههای قدیمی غزلهایی را مانند «ساقی بده آن شراب گلرنگ» که در تصحیح فروغی از کلیات سعدی آورده شده است اما در نسخههای خطی قدیمی و در چاپهای یغمایی و یوسفی از غزلیات سعدی نیامده، حذف کرده است و از این نظر این تصحیح به چاپهای یغمایی و یوسفی از غزلیات سعدی شباهت دارد. مصحح با کمال فروتنی تصحیح خود را از کلیات سعدی تصحیح نهایی نمیپندارد و آرزو میکند مراکزی مانند «فرهنگستان زبان و ادب فارسی» تصحیح نهایی از کلیات سعدی را منتشر کند.
تصحیح دکتر حسن انوری از کلیات سعدی را دومین چاپ از «کلیات سعدی» بعد از «کلیات سعدی تصحیح محمدعلی فروغی» میتوان به شمار آورد که به شیوۀ علمی-انتقادی به چاپ رسیده است.
سخن نهایی
دربارۀ تصحیح گلستان سعدی همانطور که گفته شد بهترین تصحیح، چاپ دکتر غلامحسین یوسفی از این کتاب است البته گلستان سعدی تصحیح رستم علیاف و گلستان سعدی تصحیح محمدعلی فروغی از چاپهای معتبر این کتاب به شمار میروند.
دربارۀ تصحیح بوستان سعدی چاپ دکتر غلامحسین یوسفی بهترین تصحیح این کتاب است البته بوستان سعدی تصحیح رستم علیاف و بوستان سعدی تصحیح دکتر رضا انزابینژاد از چاپهای معتبر این کتاب به شمار میرود.
دربارۀ تصحیح غزلیات سعدی بعضی از اساتید همچون دکتر سعید حمیدیان و فرح نیازکار مؤلف کتاب شرح غزلیات سعدی، تصحیح فروغی از غزلیات سعدی را هنوز بهترین چاپ از این کتاب میدانند. البته این چاپ از نقایصی مصون نمانده است. بهعنوان نمونه، نسخهبدلها بهطور گزینشی آورده شدهاند و بعضی از غزلهای الحاقی جزو غزلهای مسلم سعدی آورده شدهاند.
غزلیات سعدی تصحیح حبیب یغمایی از تصحیحهای خوب این کتاب است که در آن برخی از ایرادات تصحیح فروغی برطرف شده اما از لغزشهایی مصون نمانده است.
دربارۀ کلیات سعدی هنوز تصحیح فروغی از این کتاب بهترین تصحیح به شمار میرود اما به نظر نگارنده نمیتوان تصحیح دکتر حسن انوری را از کلیات سعدی نادیده گرفت. متأسفانه ارجاع به این تصحیح آنطور که باید و شاید در میان محققان فراگیر نشده است درصورتیکه این چاپ از چاپهای قابلقبول کلیات سعدی است که به نظر نگارنده در مواردی بر تصحیح فروغی از کلیات سعدی برتری دارد.
بااینهمه کلیات سعدی به یک تصحیح انتقادی دیگر بر اساس نسخههای قدیمی نزدیک به زمان سعدی و مقابلۀ دقیق آنها نیاز دارد.
*این مطلب پیش از این در مجله جهان کتاب منتشر شده است.
