پرش بلند در تهران
احتمالا بسیاری از ما آن تصویر معروف را به یاد داریم، همان تصویری که سه چهره سیاسی جهان را در تهران نشان میدهد. حضور استالین، روزولت و چرچیل (سران متفقین) زمان جنگ جهانی دوم در یک کنفرانس در قلب تهران هنوز برای ما هم جالب است، چه برسد به نازیهای آلمان در آن دوران!
در آذر سال 1322شمسی که سران متفقین تصمیم به برگزاری این دیدار گرفتند، مشخص بود که آلمان نازی در حال سقوط است و مهمترین حادثهای که میتوانست سرنوشت جنگ را تغییر دهد، ترور این سه نفر بود. آن هم در زمانی که هر سه در یک محل جمع شده بودند. نقشهای که هیتلر هم خیلی جدی به آن فکر کرد. این عملیات «پرش بلند» نام گرفت.
کتاب شب ترور به همین ماجرا پرداخته است. حادثهای تاریخی که هاوارد بلام (گزارشگر نیویورک تایمز) تلاش کرده از خلال اسناد باقی مانده از ماجرا، روایتی داستانی از آن بسازد.
کتاب در چند بخش داستان را از دیدگاه افراد مختلف روایت میکند. بخشی از آن به فضای آلمان نازی اختصاص دارد؛ اسکورتسنی، والتر شلنبرگ، هولتن فلوگ و اوبرگ شخصیتهای تاریخی آلمان آن دوران هستند که هرکدام نقش کلیدی موثری در ماجرای ترور روسای جهان در تهران داشتند.
برگزاری این دیدار در تهران برای آلمانیها خبر بسیار خوبی بود. علاوه براینکه سیاست رضاخان در جنگ جهانی دوم علاقمندی به هیتلر بود، آلمانیها مدتها بود که برای راهاندازی یا اداره برخی از تأسیسات ایران (به ویژه راه آهن) در ایران بودند و به واسطه حضور نیروهای مخفی متعدد در ایران، بسیار با فضا و شرایط ایران آشنایی داشتند. بنابراین از بسیاری جهات انتخاب تهران برای این نشست را یک خوششانسی تلقی میکردند، از همان نشانههای آسمانی که اغلب دیکتاتورها برای اثبات حقانیتشان ملاک میگیرند.
بخشی از کتاب هم به محافظ روزولت (رئیس جمهور آمریکا) در آن زمان اختصاص دارد. همراه با شخصیت یک محافظ به شرایط آمریکا در آن دوران سرک میکشیم و با نگرانیها و تمهیداتی گروه محافظتی آشنا میشویم.
علاوه بر موضوع کتاب که در ارتباط تنگاتنگ با ایران است (نه فقط بخاطر مکان برگزاری نشست)، شاید جذابترین بخشهای کتاب برای ما قسمتهایی باشد که از احوال و اتفاقات آن روزگار ایران با خبر میشویم؛ از حضور فراوان جاسوسهای کشورهای مختلف در ایران، اهمیت جغرافیایی کشورمان و البته اوضاع نابسمان مردم.
مشخص است که نویسنده سعی کرده با بررسی اطلاعات و منابع در دسترس فضایی واقعی از تهران آن زمان ترسیم کند، گرچه برای خوانندگان ایرانی لغزشهای ریزی در توصیف تهران به چشم میآید:
«بلوارهای بزرگ و کوچههای سنگفرش شده تهران پر از کافه بود. بعضی از کافهها فضای وسیعی داشتند و بعضی دیگر فقط یک اتاق کوچک بودند، اما همه آنها پاتوقهای کم نوری برای گفتوگوهای پرانرژی بودند، هر از چندگاه دود قلیان و رایحه تند اسپرسوی محلی در هوای راکد کافهها میپیچید.
در ظرف دیزی، گوشت گوسفند با نخود قل میزد و به نظر میرسید که ساکنان آنجا هر روز حداقل یک وعده با لذت تمام این غذا را میخورند، یا یک استکان عرق با طعم تند مهلکش بالا میکشند، بعدازظهرها را میشد در تراس کافه نادری نشست و خوش گذراند، کافهای زیر یکی از سایهبانهای قرمز و سفید خیابان لالهزار. یا کافه فردوسی، با نقاشیهای دیواریاش که قهرمانان باستانی ایران را ستایش میکرد، جایی که عصرها با وجود سروصدای مداوم میزها، بیوقفه شاهنامه میخواندند.
برای کسانی که محیطی مدرنتر میخواستند، کافه کانتیننتال مناسب بود، مشتریهای آنجا دیپلماتهای شیک و پولداری با کت و شلوارهای تیره بودند، مقامات رسمی از خودراضی ایرانی، آدمهای با نفوذی که تسبیح میچرخاندند و تریاک میکشیدند.»
درعوض وقتی صحبت از آدمهای داخل تهران و روابط میشود به روشنی فضای آشنایی را میبینیم، فضای شرایطی که آدمها را وادار میکند بخاطر پول یا وعده منصب، جاسوسی کنند یا از مأمورهای مخفی محافظت کنند. طبیعی است که در این شرایط هر طرف که پول و وعده بیشتری بدهد، باعث جابجایی آنها میشود چون این افراد ذاتا جاسوس یا خیانتکار نیستند، فقط به دنبال بهتر کردن شرایط بقایشان در کشوری آشوب زده هستند.
در چنین شرایطی کاملا معلوم است که چرا نقشه ترور سران متفقین به ناکامی کشیده میشود و گرچه نقش نیروهای اطلاعاتی و امنیتی آن کشورها (به ویژه رئیس پلیس مخفی روسیه) در ناکامی ترور موثر است اما بخش مهم ماجرا به فضای داخلی و شرایط مردم ایران ربط دارد. افرادی که شاید ما با نامشان چندان آشنا نباشیم اما در بخشی از این ماجرای مهم جهانی نقش کلیدی ایفا کردند. افرادی مانند مصباح ابتهاج که گویا ورزشکار باستانیکاری بوده که آشناییهای گستردهای در تهران داشته. که البته با نگاهی به تاریخ ایران به نظر میآید باستانیکاران نقش مهمی در ماجراهای سیاسی ایران داشتهاند!
داستان کتاب سرشار از حضور جاسوسها و مأموران مخفی است. علاوه بر اینکه روحیات و ویژگیهای مشترک و متفاوت این افراد را نشان میدهد، فرآیندهایی از روند کار سرویسهای مخفی کشورها در آن زمان را هم بیان میکند. همچنین نشان میدهد که ماجرای سرویسهای اطلاعاتی برای حکومتها چقدر مهم هستند و چه نقش مهمی در تغییرات سیاسی دارند.
گرچه درباره وجود عملیات پرش بلند تردیدی نیست اما به نظر میآید هنوز (حداقل در این سوی جهان) مستندات کافی و روشنی درباره پیچیدگی و اتفاقات این عملیات رو نشده. کتاب حاضر نیز که شیوه داستانی را برگزیده معلوم نمیکند که چقدر از ماجرا برگرفته از اسناد و به چه میزان تخیل و گمانهزنی نویسنده است.
جالب است بدانید که این تنها کتابی نیست که درباره عملیات پرش بلند نوشته و به فارسی ترجمه شده است. کتاب دیگری نیز با عنوان «عملیات در تهران» نوشته بیل ین پیش از این توسط دو ناشر ایرانی منتشر شده که آن کتاب هم به روایت این ماجرا از خلال اسناد با روایتی داستانی میپردازد. به نظر میآید که این موضوع تاریخی برای -حداقل- نویسندگان و پژوهشگران آمریکایی موضوعی جذاب بوده است.
فارغ از کتاب «عملیات در تهران» (که نخواندهام) اما شیوه نگارش کتاب شب ترور نشان میدهد که روایت این داستان به نحوی روی حضور موثر آمریکا در پایان جنگ جهانی دوم متمرکز است. در تمام طول داستان کشورهای درگیر ماجرا سازمانهای مخوف اطلاعاتی دارند که سرشار از خشونت و پیچیدگی هستند اما اطلاعات زیادی درباره سازمان اطلاعاتی آمریکا یا نحوه کارشان داده نمیشود.
شب ترور با حجمی نزدیک به پانصد صفحه نسبتا خوشخوان است، بخصوص اگر به مباحث تاریخی و سیاسی جهان علاقمند باشید، گرچه آشفتگیهایی در متن به چشم میخورد که مشخص نیست مربوط به متن اصلی است یا در ترجمه دچار تغییراتی شده.
