شاب

نویسنده معرفی: فرزین فروزش

در سال‌های اخیر، یکی از چالش‌های مهم ادبیات داستانی ایران، یافتن فرصت برای معرفی و دیده شدن نویسندگان جوان و نوقلم بوده است. بسیاری از استعدادهای تازه‌نفس، پیش از آنکه امکان انتشار مستقل آثار خود را پیدا کنند، در پیچ‌وخم دشواری‌های نشر و محدودیت‌های بازار کتاب گم می‌شوند. در چنین شرایطی، انتشار مجموعه‌هایی که به کشف و معرفی صداهای تازه اختصاص دارند، می‌تواند نقشی مهم در پویایی ادبیات معاصر ایفا کند. مجموعه برگزیده داستان کوتاه شاب نیز با همین رویکرد شکل گرفته و تلاشی است برای فراهم کردن بستری که نویسندگان جوان بتوانند نخستین تجربه‌های حرفه‌ای خود را با مخاطبان به اشتراک بگذارند.

این مجموعه به کوشش و گردآوری مجتبی تجلی در دو جلد و توسط نشر کتاب هرمز منتشر شده است. شاب در مجموع شامل ۵۱ داستان کوتاه از نویسندگانی است که تا پیش از این سابقه انتشار داستان منتشر شده در قالب کتاب نداشته‌اند. همین ویژگی، مهم‌ترین وجه تمایز این مجموعه با بسیاری از آثار مشابه به شمار می‌رود. در واقع، شاب تنها یک مجموعه داستان نیست، بلکه فرصتی برای معرفی نسل تازه‌ای از داستان‌نویسان است که هر یک با نگاه، زبان و دغدغه‌های خاص خود وارد عرصه ادبیات شده‌اند.

یکی از ارزش‌های چنین مجموعه‌هایی، تنوع دیدگاه‌ها و تجربه‌هایی است که در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. در این مجموعه که از سراسر ایران گردآوری شده است از نویسنده ۱۷ تا ۵۵ ساله داستان گردآوری شده است. وقتی ده‌ها نویسنده در یک مجموعه گرد هم می‌آیند، خواننده با طیف گسترده‌ای از جهان‌بینی‌ها، شیوه‌های روایت و موضوعات مختلف روبه‌رو می‌شود. از مسائل فردی و عاطفی گرفته تا دغدغه‌های اجتماعی، فرهنگی و انسانی، هر داستان پنجره‌ای متفاوت به جهان نویسنده خود می‌گشاید. به همین دلیل، مطالعه شاب تنها خواندن چند داستان کوتاه نیست، بلکه مواجهه با مجموعه‌ای از صداهای نو و نگاه‌های متنوع است که می‌توانند تصویری از ذهنیت نسل تازه نویسندگان ایرانی ارائه دهند.

داستان کوتاه همواره یکی از مهم‌ترین عرصه‌های تجربه‌ورزی ادبی بوده است. بسیاری از نویسندگان برجسته جهان و ایران فعالیت حرفه‌ای خود را با داستان کوتاه آغاز کرده‌اند. این قالب به دلیل ایجاز، تمرکز و نیاز به مهارت در روایت، بستری مناسب برای آزمودن توانایی‌های نویسندگان جوان محسوب می‌شود. از این منظر، مجموعه شاب را می‌توان نوعی کارگاه بزرگ ادبی دانست که حاصل تجربه‌ها، آزمون‌ها و جست‌وجوهای خلاقانه نویسندگان نوقلم را پیش روی مخاطب قرار می‌دهد.

نقش گردآورنده در چنین پروژه‌ای نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. انتخاب و کنار هم قرار دادن داستان‌هایی از نویسندگان مختلف، نیازمند شناخت، دقت و توجه به کیفیت آثار است. مجتبی تجلی در مقام گردآورنده کوشیده است مجموعه‌ای متنوع و نماینده بخشی از جریان داستان‌نویسی جوان را فراهم آورد. نتیجه این تلاش، اثری است که می‌تواند هم برای مخاطبان علاقه‌مند به داستان کوتاه جذاب باشد و هم برای کسانی که مایل‌اند با استعدادهای تازه ادبیات ایران آشنا شوند.

مجتبی تجلی، نویسنده و پژوهشگر ادبیات و فلسفه در مقام کسی که گردآوری این مجموعه را برعهده داشته است هدف اصلی را برداشتن موانعی می‌داند که نویسندگان نوقلم در ابتدای امر نویسندگی با آن مواجه هستند. او در مقدمه کتاب می‌نویسد: «… اگر قرار را بر این می‌گذاشتیم که گردآوری مجموعه را از میان داستانویسان نوقلم، جوان و یا آنان که به هر دلیل فرصت اشتراک نوشته‌هایشان را با دیگران نیافته‌اند، می‌گذاشتیم، دست‌کم می‌شد یک وجه مثبت شخصی برای کار متصور بود. از این قرار که آنچه را در ابتدای نوشتن خودم و بسیاری دیگر از آن محروم و بی‌بهره بوده‌اند،‌به بخش اندکی از خیلی عظیم فرهنگ‌دوستان، عطا می‌کردیم؛ فرصت دیده و خوانده شدن. عنوان فراخوان شد «شاب»؛ به معنای جوان. جوانان و نوقلمان مخاطب اصلی آن می‌شدند و از دیگر سو، واژه «جوان» اشارتی به کار نو و بدیع است و اکنون پیش روی و در معرض قضاوت و نقد ما و مخاطبین است.»

او در ادامه مقدمه می‌افزاید: «با شروع رسیدن داستان‌ها، کار ارزیابی آنها را شروع کردم. اگرچه تصورم این نبود که لزوما باید با شاهکار ادبی مواجه شوم اما اعتراف می‌کنم بسیاری از نوشته‌های نویسندگان گمنام، از سرشت داستانی قابلِ احترامی برخوردار بودند؛ موضوع‌ها و معانی مختلف در سبک‌ها و ایده‌های فرمی متنوع. به‌گونه‌ای که با مقایسه آنها با نوشته‌های خودم و یا بسیاری از نویسندگان که با هیاهو و انحصارطلبی موجود در فضای ادبیات داستانی ما، برای خودشان نام و شاید نانی کسب کرده‌اند، از حذف بسیاری دریغ‌ام می‌آمد. خوشبختانه ناشر با افزایش تعداد داستان‌ها موافقت کرد. حالا شما کتابی مشتمل بر ۲۷ داستان در جلد اول و ۲۴ داستان در جلد دوم، با مشخصه‌ها و مولفه‌هایی که یاد شد، پیشِ رو دارید. امیدم آن است که با کاری که اکنون به سرانجام رسیده، توانسته باشم صدای قصّه‌سرایی علاقه‌مندان و نویسندگانی باشم که کمتر فرصت رساندن نوای خود را یافته باشند.»

از سوی دیگر، انتشار شاب را می‌توان اقدامی فرهنگی در حمایت از نویسندگان جوان دانست. در فضای نشر امروز، چاپ نخستین اثر برای بسیاری از نویسندگان کار ساده‌ای نیست. هزینه‌های تولید کتاب، محدودیت‌های بازار و دشواری‌های معرفی آثار تازه باعث می‌شود بسیاری از استعدادها فرصت دیده شدن پیدا نکنند. مجموعه‌هایی مانند شاب این امکان را فراهم می‌کنند که نویسندگان نوقلم بدون نیاز به انتشار کتاب مستقل، آثار خود را در قالب یک مجموعه معتبر عرضه کنند و نخستین ارتباط جدی خود را با مخاطبان برقرار سازند.

برای خوانندگان نیز این مجموعه تجربه‌ای متفاوت به همراه دارد. برخلاف کتاب‌هایی که تنها شامل آثار یک نویسنده هستند، در شاب هر داستان با فضایی تازه آغاز می‌شود و مخاطب را با قلم و نگرشی متفاوت روبه‌رو می‌کند. همین تنوع، جذابیت خواندن مجموعه را افزایش می‌دهد و امکان کشف نویسندگانی را فراهم می‌آورد که شاید در آینده نام‌های شناخته‌شده ادبیات داستانی ایران شوند.

در نهایت، مجموعه برگزیده داستان کوتاه شاب را می‌توان فراتر از یک کتاب داستان، پروژه‌ای فرهنگی برای حمایت از نسل جدید نویسندگان دانست. این اثر نه‌تنها فرصتی برای عرضه و معرفی استعدادهای نو فراهم کرده، بلکه نشان می‌دهد ادبیات داستانی ایران همچنان از حضور نویسندگان جوان و خلاق بهره‌مند است. برای علاقه‌مندان به داستان کوتاه، پژوهشگران ادبیات معاصر و کسانی که مایلند با جریان‌های تازه داستان‌نویسی ایران آشنا شوند، شاب می‌تواند انتخابی ارزشمند و خواندنی باشد؛ مجموعه‌ای که در آن، ۵۱ روایت کوتاه از ۵۱ نگاه متفاوت گرد هم آمده‌اند تا تصویری از آینده داستان‌نویسی ایران را پیش چشم مخاطب قرار دهند.
در این مجموعه داستان‌هایی از یاسمن آرنگ، سید حسام فروزان، محمدرضا زادهوش، فرزاد کدخدایی راد، فائزه قبادیان، محمد فرهادی، محمدرضا مهرآریا و… دیگران خواهید خواند.