وقتی فرد جایِ جامعه مینشیند
معرفی و نقدِ مجموعه داستانِ «باد بلیت را بُرد» نوشتهی گلناز مداح
کتابِ «باد بلیت را بُرد» نخستین مجموعهداستانِ گلناز مداح، توسط انتشارات «ماهِ مینو» شهر رشت در سال ۱۴۰۴، در قطع رُقعی و در ۱۶۴ صفحه منتشر شده است. (1)
کتاب چهارده داستانِ کوتاه از نویسنده را دربرمیگیرد. داستانهایی که نگارششان مُهر سالهای ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳ را بر پیشانی دارد. شماری از این داستانها پیشتر در برخی از جُنگها و فصلنامههای ادبی-فرهنگی چاپ و منتشر شدهاند؛ از جمله داستانهای «باد بلیت را بُرد» که در فصلنامهی ادبیات داستانی «برگ هنر» و یا داستان «چرا فانوس را خاموش میکنی؟» در مجلهی فرهنگی-ادبی-هنریِ «سیامشق»؛ منتشر شده و طبعا برای مداح که نخستین داستانش را پیشتر در روزنامهی اعتماد منتشر کرده است، توفیقی محسوب میشود.
مداح، گیلانی است و درحالحاضر مقیم رضوانشهر. فارغالتحصیل زبان و ادبیات فارسی است و شاغل در آموزش و پرورش. اگر در برخی داستانهایش برایتان از شالیزار و نشای برنج میگوید و به خوبی از تصویرسازی یا توصیف روابط، مناسبات بین آدمها، تقسیم مسؤلیتها، تکیهکلامها و یک فضاسازی ملموس و باورپذیر میگوید به این خاطر است که در خانوادهای کشاورز بزرگ شده و نگارش داستان، میدانی است برای او تا در آن از تجربههای زیستهی خود بگوید.
جدای از حوزهی کشاورزی، مداح از تجربههای زیستهاش در وزارت آموزش و پرورش هم خاطرات و حرفهایی شنیدنی دارد که در «باد بلیت را برد» دستمایهی نگارش برخی از داستانهای او شدهاند. تجربههایی که او یک چند به عنوان دبیر دبیرستانهای گیلان و بعداً سرپرست دانشسرای مقدماتی از سر گذرانده و حالا آنها را در داستانهایش با ما در میان میگذارد.

در «باد بلیت را برُد» که عنوانش برگرفته از یکی از داستانهای این مجموعه است، این داستانها را به ترتیب میخوانیم: «باد بلیتِ چهارِ بعداز ظهر را بُرد»؛ «زمستان با کسی شوخی ندارد»؛ «چرا فانوس را خاموش میکنی»؛ «رقص عصا»؛ «پازل عقاب»؛ «گدابهار»؛ «هوای گرگ و میش»؛ «بیبجار»؛ «همکلاسی»؛ «چمدان عروس»؛ «دَکَل»؛ «اسب مراد»؛ «دکمهی سیاه» و «خمِ کوچه».
نخِ تسبیح این داستانها و یا به قولی وجهِ مشترکشان، نخست سبک رئالیستی داستانها و دو دیگر جنبههای حسی و عاطفی آنهاست. امری که ممکن است مُخل بر جنبههای واقعگرایی داستان ارزیابی شود.
مداح در بنای شخصیتهایش و نیز در ترسیم مناسبات انسانیِ بین آنها، میکوشد بیشتر از مشاهداتش بنویسد، تا این که تخیل محض را مبنا قرار دهد. اینجاست که کاربرد تجربههای زیستهاش به یاری میآیند. رویکردی که داستانهای وی را باورپذیر، ملموس و تأثیرگذار ساخته است. چنانچه خواسته باشیم از منظر میزان جلب همدلی و همذاتپنداری، قوت داستانهای او را بسنجیم، مهم نیست ما در روابط شالیکاری تابهحال حضور نداشتهایم و از جزئیات آن بیاطلاعیم.
مداح آنقدر دقیق جزئیات رفتاری این مناسبات را برابر ما مینهد که ما بیاغراق خود را در آن فضا و در کنار آن آدمها احساس کرده و خود را در مشکلشان سهیم میبینیم؛ و این چیزی نیست مگر توفیق در جذب مخاطب و جلب همدلی و همذاتپنداری وی.
تنوع و تعدد درونمایهی داستانها نیز یکی دیگر از عوامل توفیق این مجموعه قصهها شدهاند؛ تو گویی نویسنده با چشمان باز رخدادهای پیرامونش را رصد کرده و آنها را در داستانهایش بازتابانده است. محورِ تمامِ این بازتابها هم چیزی نیست جز ثبت و نمایش گوشههای مختلفی از زندگی تهیدستان و نمایش تیرهروزی آنها.
به عنوان نمونه در داستان «زندگی با کسی شوخی ندارد» تلاشهای مادری تصویر میشود که در آستانهی زمستان میخواهد از دیوار مهربانی خیابانی در شهرش، برای دختر کوچکش کاپشنی بردارد و دختر که بیشتر به آرزوهایش در داشتن کاپشنی قشنگ و گرم و نیز خوردن یک وعده پیتزا میاندیشد، مدام با مادر کَلکَل کرده از او کاپشن نو میخواهد. مداح تنها در پایان داستان است که از اعتیاد شوهرش میگوید و این که او آنها را به حال خود رها کرده و رفته است.
مداح در این داستان و شمار دیگری از قصههای مجموعهداستانِ «باد بلیت را برد» شیوهی دوگانهای در پیش میگیرد، به این صورت که بیانِ مستقیم و توصیفیِ رخدادها را با تصویرهایی برگرفته از نوعی دستگاهِ نشانهپردازانه تلفیق میکند تا هم خوانندگانِ مشکلپسند و حرفهای داستان کوتاه را از خود راضی نگاه دارد و هم مخاطبانی معمولی که به قصد سرگرمی کتاب وی را در دست گرفتهاند از مطالعهی آن لذت ببرند.
چنین است که وقتی مادر ناتوانیاش را در پاسخ به نیاز حداقلی دخترش در داشتن یک کاپشن و خوردن یک پیتزا میبیند و در خیابان به گریه میافتد، مداح بنا به سنتی سینمایی، صحنهی پای دیوار مهربانی را به آسمانی تیره و پرواز مشتی کلاغ سیاه برش میزند:
«ابرهای سیاهِ بالاسرشان طبقه طبقه در هم میلولند. مادر بعد از کمی مکث میگوید: «یه وقت دیدی واسهات پیتزا هم خریدم ها!»
و یا در داستانِ «چرا فانوس را خاموش میکنی؟» که مداح در آن به شیوهای تصویری و با چشمداشتی به سینما و هنرِ تدوین به گونهای خلاقه امرِ پرورش ایدهی داستانش را پیش برده، آن را مورد بسط و گسترش قرار میدهد:
مداح در این داستانِ که بر درونمایهای تاریخی، اجتماعی بنا نهاده شده به خوبی از تمهیداتی ادبی سینمایی سود میجوید: «سلمان»، «علی» و «عنبر» شخصیتهای اصلی داستاناند. علی که نوهی آنهاست تازه به دیدارشان آمده است. علی دیگر عادت کرده که همواره آنان را با اوقات تلخیِ آنها ببیند. عنبر از بیتوجهی سلمان به خودش رنج میبرد، و از این که یاد ریحان هنوز که هنوز است در ذهن و قلب سلمان زنده است، متلاطم است.
ماجرای قصه از آنجا شروع میشود که درمییابیم سالهای سالِ پیش مرزبانانِ روس، ریحان همسر زیبا و جوان سلمان را دزدیده و با خود به آن طرف مرز بردهاند. امری که همواره ذهن و قلب پرکینهی سلمان را به خود مشغول داشته و زمینه را برای اعتراضهای عنبر و بگومگوهای آنان مساعد ساخته است.
نمادها و نشانههایی چون «آتش»، «ابرهای سیاه و سفید»، «دود»، «شکسته شدن قوری» که از اخطار حادثهای شوم خبر میدهند، بخشی از نشانههای بهکاررفته در این داستاناند. در ادامه باز به این داستان بازخواهمگشت تا از کاربرد سنجیدهی نماد در آن سخن گفته، یکی از مهمترین جنبههای مفهومی و زیباییشناختی آن را آشکار سازم.
در بالا از تنوع تمها و رخدادهایِ «باد بلیت را بُرد» یاد شد، بد نیست در اینجا از تنوع شخصیت و تعدد سنخهای شخصیتی این داستانها هم سخنی گفته شود.
آدمهایی با جنس و جنم و خاستگاههای مختلف: از کودکان مدرسهای گرفته (آرزوی داستانِ زمستان با کسی شوخی ندارد تا گلپرِ داستانِ «گدابهار» یا «کاوه» داستانِ «بیبجار»، پسربچهی نگران، که بی لذتِ کودکی بزرگ میشود تا در غیاب پدر که با توطئهی رجب به زندان افتاده از مادر و حریم خانوادهاش دفاع کند؛ و بالاخره «امینه» داستانِ «دکمهی سیاه» که برای محافظت خودش در برابر سرما، ناگزیر از دزدیدن کاپشن همکلاسیاش «نورا» میشود.
شخصیتپردازی و فضاسازی این قصهها به گونهای ساده و ملموس است که به نظر میرسد از همان تجربههای دوران تدریس مداح و یا دوران فعالیت مدیریتیاش برخاسته باشند.
نویسندهای چون مداح که بخاطر محدودیتهای جنسیتیاش طبعا در بسیاری از محفلهای مردانه – بهویژه محفل بزهکاران و یا لمپنها – راهی ندارد، طبیعی است دایرهی اجتماعی محدودی داشته باشد، ولی بااینوجود او توانسته است به شیوههایِ دیگری به شخصیتهای برخی از داستانهایش از جمله داستان «چمدان عروس» نزدیک شده و رفتار و تکیهکلام و ادبیاتِ کلامی آنها را به داستانش منتقل سازد.
در این داستان هم مردی فقیر یا به قول خودش سوتال که در مواجهه با پیشنهاد دو تن از به اصطلاح گُندهلاتهای محلهاش به نامهای «فِری سِرتِق» و «شاه عباس» مأموریت مییابد در ازای پول خوبی که به او میدهند، چمدان یک تازه عروس را از لوشان با خود بیاورد. او که روگیرِ ناهارِ چرب و نرم و آن پول کلان شده است میپذیرد که همان روز چمدان را بیاورد؛ ولی در بازگشت از لوشان، در ایست بازرسی منجیل دستگیر میشود.
داستان که به صورت روند بازجوییِ او روایت میشود در پایان به گرهگشایی و درعینحال به نقطهی اوج خود میرسد: بهاینترتیب، درمییابیم تنگدستی راوی مانع از آن میشود که نیازهای رفاهی همسرش را پاسخ گفته و افزون بر ناسازگاریهای دیگر، او را به سوی درخواست طلاق هدایت کند. راوی نمیپذیرد و زن راهی میاندیشد تا به با حیلهای از قید آن زندگی خلاص شود.
عنصر زبان در «باد بلیت را برد» ساده و روان است. گاه این سادگی با گرایش به رویکردی نشانهپردازانه از لحن روان و گزارشی خود فاصله گرفته به بیانی تصویری نزدیک میشود، امری که در بالا از آن سخن رفت.
کاربرد نماد که از گسترهی معنایی بیشتری نسبت به نشانه برخوردار است در داستان «چرا فانوس را خاموش میکنی» به سنجیدهترین شکلش به چشم میخورد. چون از پیرنگ این داستان در بالا سخن رفت، فقط به نحوهی کاربرد نماد میپردازم: در داستان صحنهای ترسیم شده که در آن سلمان از ریحانه، همسر جوانش میگوید که سالها پیش توسط مرزداران روس ربوده شده و دل او را برای همیشه شکسته است. مداح میکوشد به شیوهای غیرمستقیم و با کاربرد بیانی تصویری و نمادین، ژرفای حسی آن را بخوبی به مخاطب منتقل سازد:
«سلمان انبر به دست با خاکستر بازی میکرد. قوری گل سُرخی به قُلقُل افتاد. دمنوش گزنه ریخت روی زغال و جزجز کرد. بعد ترکید. چند تکه شد. علی آنها را برداشت، بو کشید. گذاشت رویِ لبهی آتش کَلِه. گفت: «هر طور شده باید با سیم مفتول وصلش کُند.» سلمان گفت: «نمیشه، بدجوری شکسته». علی سری تکان داد و گفت: «چرا میشه.»(2)
همانطور که دیده میشود، درخشانترین کاربرد نماد و نشانه را مداح در صحنهی دیگری از همین داستان به کار میگیرد. بد نیست همینجا در ترکیب چند نشانه و نماد، درنگ کوتاهی داشته باشیم: پیرمرد (سلمان)، نوهاش علی (نسل جوان، نسل آینده)، سرباز روس (نیروی متجاوز بیگانه) و بالاخره آینه که «علامت هماهنگی در وصلت زناشویی است، آینهی شکسته، علامت جدایی است» (نیمهی شکستهی آینه، سرانجام به شکل زاغی درمیآید و به شوهر از بیوفایی زن خبر میدهد) (3) و شگفت آن که تمامی این عناصر همانطور که در بالا به آن اشاره شد، بر پیرنگ داستان دلالت دارند.
چنین رویکردی به کاربرد نماد در یک داستان کوتاه و نیز سخنان امیدبخش علی که نسل آینده را نمایندگی کرده، با خود بشارت دنیایی بهتر را در فضای خفه و پُردود و عصبی و پر از تنش داستان منتشر میکند و دیگر جزئیاتی که از آن یاد شد یا نشد، این داستان را بر صدر داستانهای این مجموعه مینشاند.
تصور میکنم همین اندازه از معرفی فضا، سنخ شخصیتها، رخدادها، نماد و نشانهپردازی و پیرنگِ شماری از داستانها برایِ معرفی کتاب کفایت کند. با توجه به اینکه تا به این جای متن به طرح نقاط قوت کتاب گذشت، به واسطهی کوتاهی مجال معرفی و نقد و بررسی، شاید بهتر باشد نگارش این متن را با طرح کاستیهای کتاب به پایان برسانم:
– در برخی داستانها با واژگان نامأنوسی روبرو میشویم، مانند کاربرد واژهی «بپربپرکنان» در داستانِ «زمستان با کسی شوخی ندارد» که نامأنوس است و مثلاٌ اگر به جای آن معادلی چون «لیلیکنان» به کار گرفته میشد هم زبان متن روانتر شده بود و هم از اصطلاح گوشنوازتر و مفهومتری سود جسته میشد.
– «احساس میکنم بوی مرگ میشنوم» که شاید درستتر بود به این صورت نوشته میشد: «بوی مرگ مشامم را پُر میکند» و یا «سایهی مرگ روی چشمام سنگینی میکنه» در داستانِ «پازلِ اُجاقِ کور».
– «پلاک گردنم مثل تکهیخ سینهام را میسوزوند» از داستانِ «پازلِ اُجاقِ کور»، که ترکیب نامتجانس فعل سوزاندن و تکهیخ حاکی از یک تعارض بیانی است.
در برخی داستانها رخدادی به وقوع میپیوندد، که اگرچه میتواند واقعیت داشته باشد، ولی وقتی همان واقعیت، وارد جهان داستان میشود از حقیقتمانندی تهی میشود و طبعاً باورپذیری خود را به سود پیشبرد خواست نویسنده از کف مینهد.
چنین امری در برخی از داستانهای مجموعهی «باد بلیت را بُرد» کم تا بیش دیده میشود، از جمله خودکشی جواد به عنوان رزمندهای با اعتقادات مذهبی قرص و محکم در پایانِ داستانِ «پازلِ عقاب کور» که با توجه به تلقی اسلام از خودکشی همچون گناهی کبیره فاقد حقیقت مانندیست؛ و یا در داستان «دَکَل» وقتی لیدا که حالا پس از جدایی از همسرش در روسپیخانه کار و زندگی میکند، پدرش را در صف مشتریان میبیند، منقلب میشود، از آنجا بیرون زده و میرود تا فرجام تلخی برای خود رقم زند.
چرا وقتی در واپسین لحظاتی که قصد خودکشی از ارتفاع دکل را داشته و به خواهرش زنگ میزند، به طور سربسته به این واقعه و روسپیشدنش اشاره میکند؟ مگر او دست از جان نشُسته و در پایانِ خط نیست؟ امری که سستی پیرنگ در این داستان را به دنبال دارد؛ و بالاخره به داستانِ آخر این مجموعه میرسیم که به لحاظ حقیقتمانندی با کاستی روبروست. داستانی به نامِ «خمِ کوچه» که آن نیز از ضعف حقیقتمانندی مصون نمانده است. کاستیای بهخاطر نقش بیش از حدی که مداح به رخدادهای تصادفی و غیرمعمول بخشیده است.
مریم زنیست در آستانهی وضعِ حمل. در لحظهی وقوع داستان او دردش گرفته و باید سریعاً به بیمارستان منتقل شود. درد بیش از حد مریم و بیتجربگی در زایمان، شتاب خاصی به او و شوهرش احمد منتقل میکند، تا حدی که بردن کیف پول فراموششان میشود. تصمیم میگیرند به خانهی خواهر احمد بروند و از او قرض کنند. نزدیکیهای خانهی راحله، احمد ماشین را با سوئیچ! به حالت روشن! متوقف کرده و خود به سراغ خواهرش میرود.
در این میان مردی با دستان تتو شده که موقعیت را مناسب سرقت میبیند سریع داخل ماشین شده و بیتوجه به موقعیت مریم ماشین را به خارج از شهر میبرد و … اهمیت و نقش تصادف در این میان و برخی رفتارهای مرد، همه و همه، دست به دست هم داده تا لایهای از تصنع بر رخدادها بکشد، رخدادهایی اگرچه واقعی، که با اشاره به جزئیات هم ترسیم شدهاند، لیکن در پرداختی که آنها را نظم و نسق بخشیده از حقیقتمانندی محروم ماندهاند.
حال وقتی داستانهای کتاب را مرور میکنم، با کاستی دیگری روبرو میشوم که اهمیت وجه اشتراکی آن مرا وامیدارد در آخرین سطرهای این نقد، به آن هم بپردازم. کاستیای چون: فروکاستن آسیبهای اجتماعی به مناسباتِ فردی. مداح در داستانهایش بیشتر با رویکردی انسانی، عاطفی به سویِ بازنمایی آسیبهایِ اجتماعی رفته، آنها را در سنجههایِ فردی و اومانیستی تصویر کرده است؛ به دیگر سخن، او آن آسیبها را نه برآمده از ساز و کاری اجتماعی برون تراویده از ساخت و بافتِ نهادِ قدرت، که زائیدهی یک روابطِ انسانیِ نادرست و غیرعادلانه ارزیابی میکند.
چنین تلقیای تنها فرد را در دادگاهی عمومی به محاکمه میکشاند. حال آن که پیوند زدن ماجرای سلمان و ریحانه و علی و عنبر به تاریخ، ژرفای دیگری به داستان میبخشید. روشنترین نمود این مورد را میتوان در داستانِ «چرا فانوس را خاموش میکنی؟» یافت. ما اینجا با سربازِ خاطیِ روس روبرو هستیم که در یک مورد، خلافی اخلاقی یا تجاوزی به حقوق انسانی دیگر مرتکب شده است، نه با مجموعهای سیاسی که بخشهایی از کشورِ ما را به زور از ما گرفت و به خاکِ خود مُلحق کرد و یا در سرکوب نهضتِ جنگل به جد کوشید و یا در ماجرایِ به توپ بستن مجلس لیاخوف را به یاری شاه مستبد قاجار فرستاد.
شاید بگوئید آن وقت این ماجرا داستانی دیگر میشد و تمرکز را از سه شخصیت اصلی داستان برمیداشت. من اما معتقدم این امکان وجود دارد تا با حفظ تمرکز روی سلمان و علی و عنبر، روایت داستان را در بستری گستردهتر با دلالتهای معنایی بیشتر پیش برد. بیتردید اگر مداح ماجرایِ غمانگیز سلمان و ریحان را در بستری تاریخی برای ما روایت میکرد و یا در داستانهای دیگرش فردیت فرد را در بستری اجتماعی به تصویر میکشید؛ بیتردید داستانهایش از عمق و تأثیرگذاری بیشتری برخوردار میشدند.
دربارهی داستانهای چهاردهگانهی مجموعهداستانِ «باد بلیت را بُرد» بیش از اینها میتوان سخن گفت، لیکن مجال آنچنان محدود است که تا اینجا را هم درازنفسی تعبیر میشود با امید به تداوم گردشِ بیش از پیشِ قلمِ مداح و خلق داستانهایی با قوت تکنیکی بیشتر و نیز نگاه اجتماعی عمیقتر، این نوشته را پایان میبرم.
پینویس:
- البته در این میان نقش و مسئولیت نویسنده را در تامین منابع مالی نباید نادیده انگاشت.
- شیوهای که منطق آن از سینما و هنر تدوین تصویر آمده و مخاطب را نخست به یاد سرگئی آیزنشتاین و سپس به یاد زندهیاد احمد محمود و رمان معروفش «همسایهها» میاندازد. رمانی که بیش از هر رمان دیگری وامدار سینما و هنر تدوین است.
- ژان شوالیه و آلن گربران: فرهنگ نمادها، ترجمهی سودابه فضائلی، انتشارات جیحون، تهران ۱۳۷۹، ص ۳۲۷.




