فریدون مشیری
فریدون مشیری؛ صدایی از کوچههای عشق
فریدون مشیری در سی شهریور سال ۱۳۰۵ در تهران به دنیا آمد. خانوادهاش اهل فرهنگ و ادب بود. مادرش گاهگاهی شعر میسرود و پدربزرگش از اشرافزادگان قاجار بود و اهل شعر و ادب که با تخلص «نجم» شعر میگفت و منتشر میکرد. در اولین سِجل نامش را «فریدون میرزا» گذاشته بودند. نقل است در کودکی راجع به معنی «میرزا» پرسیده بود که به او گفته بودند «میرزا یعنی کسی که همیشه مینویسد…» دوران کودکی و نوجوانی او در تهران گذشت و از همان سالهای جوانی به شعر و ادبیات علاقه نشان داد. او در دورهای به شعر روی آورد که ادبیات فارسی در حال عبور از جهان سنتی شعر کلاسیک به سوی تجربههای تازه و زبان مدرن بود. نیما یوشیج راه تازهای پیش روی شاعران گشوده بود و نسل تازهای از شاعران میکوشیدند نسبت خود را با شعر نیمایی، قالبهای کلاسیک و زبان زندگی روزمره پیدا کنند.
مشیری در این میان راه خودش را انتخاب کرد. نه به کلی از سنت شعر فارسی برید و نه خود را به تجربههای رادیکال شعر نو سپرد. شعر او بیشتر بر غزلوارهها، چهارپارهها و قالبهای موزون و نیمهکلاسیک استوار بود، اما زبانش به زبان زندگی معاصر نزدیک شد. او از عشق، تنهایی، انسان، صلح، طبیعت، مرگ و امید گفت؛ بیآنکه شعرش را در پیچیدگیهای زبانی و فرمی گرفتار کند.
همین ویژگی باعث شد شعر مشیری به سرعت مخاطبان گستردهای پیدا کند. او شاعری بود که هم خواننده جدی شعر میتوانست با او ارتباط برقرار کند و هم کسی که شاید چندان اهل مطالعه ادبیات نبود.
صدای عاشقانه یک نسل
اگر بخواهیم تنها یک ویژگی را به عنوان مهمترین وجه شعر مشیری انتخاب کنیم، بیتردید باید از عاطفه سخن بگوییم. شعر او بیش از آنکه بخواهد خواننده را شگفتزده کند، میخواهد با او ارتباط برقرار کند. مشیری از عشق حرف میزند، اما عشق در شعر او فقط یک مفهوم انتزاعی یا تغزلی نیست؛ چیزی است که با خاطره، دوری، انتظار، حسرت و زندگی روزمره گره خورده است.
«کوچه»، «مهتاب»، «پرواز»، «باران» و بسیاری از شعرهای دیگر او به همین دلیل در حافظه جمعی چند نسل باقی ماندهاند. مشیری توانست برای احساساتی که شاید در زبان روزمره مبتذل یا تکراری به نظر برسند، صورتی شاعرانه پیدا کند. او از آن شاعران نبود که برای متفاوت بودن، زبان را از مخاطب دور کند. برعکس، میکوشید شعر را به مخاطب نزدیک کند.
شاید به همین دلیل است که شعرهای او بیش از آنکه فقط خوانده شوند، نقل شدهاند؛ در نامههای عاشقانه، دفترهای خاطرات، برنامههای رادیویی، ترانهها و حتی گفتوگوهای معمولی میان آدمها.
فقط مروری بر تکبیتهای او کافی است تا ببینیم با شاعری از جنس عشق و صفا روبرو هستیم:
بیمار خندههای توام، بیشتر بخند
خورشید آرزوی منی، گرمتر بتاب
☆☆☆
ای عشق تو را دارم و دارای جهانم
همواره تویی هرچه تو گویی و تو خواهی
☆☆☆
نور عشق پاک او در جان ما
مرهم این جان سرگردان ما
☆☆☆
تو کیستی که من این گونه بی تو بیتابم؟!
شب از هجوم خیالت نمیبرد خوابم
☆☆☆
عشق فریبم دهد که مهر ببندم
مرگ نهیبم زند که عشق نورزم
سالهای روزنامهنگاری و همکاری با رادیو
مشیری فقط شاعر نبود؛ سالهای طولانی در مطبوعات فعالیت کرد و با فضای فرهنگی و رسانهای ایران ارتباطی نزدیک داشت. همکاری او با مطبوعات و رادیو باعث شد شعرش نیز از محدوده کتابها فراتر برود و به مخاطبانی بسیار گستردهتر برسد.
او در دورهای از فعالیت حرفهای خود در رادیو نیز حضور داشت و با برنامههای ادبی و فرهنگی ارتباط پیدا کرد. این حضور رسانهای در شناخته شدن صدای او بیتأثیر نبود؛ صدایی که بعدها برای بسیاری از ایرانیان با شعر، موسیقی و خاطره پیوند خورد.
مشیری همچنین به موسیقی علاقهای جدی داشت و ارتباط شعر و موسیقی را بهخوبی میشناخت. موسیقی نه فقط در برخی آثار او، که در ساختمان شعرش نیز حضور دارد. وزن، آهنگ جمله و تکرار آواها در بسیاری از شعرهایش به گونهای است که حتی وقتی شعر را بیصدا میخوانیم، گویی صدایی در پس آن جریان دارد.
شعری برای انسان
مشیری را نمیتوان فقط شاعر عشق دانست. در بخش مهمی از شعرهای او، دغدغه انسان و سرنوشت او حضوری جدی دارد. صلح، دوستی، رنج، جنگ و خشونت از موضوعاتی هستند که در شعرهایش بارها به آنها بازمیگردد.
این وجه از شعر مشیری بهخصوص در سالهایی که جامعه ایران دورانهای پرالتهاب و پرحادثهای را پشت سر میگذاشت، اهمیت بیشتری پیدا کرد. او در شعرهای اجتماعی خود نیز همان زبان روشن و عاطفی را حفظ کرد. شعار نمیداد؛ بیشتر تلاش میکرد از خلال عاطفه و تجربه انسانی، مخاطب را با رنج و امید انسان دیگری روبهرو کند.
همین انسانگرایی، شعر مشیری را از یک شعر عاشقانه صرف فراتر میبرد. پشت بسیاری از عاشقانههای او نیز تصویری از انسان تنها، نیازمند محبت و در جستوجوی ارتباط با دیگری وجود دارد.
آثار و کتابهای فریدون مشیری
نخستین مجموعه شعر مشیری با عنوان «تشنه توفان» در سال ۱۳۳۴ منتشر شد و پس از آن مجموعههای متعددی از او به چاپ رسید. «گناه دریا»، «ابر و کوچه»، «بهار را باور کن»، «از خاموشی»، «برگزیده اشعار» و «آواز آن پرنده غمگین» از جمله کتابهایی هستند که نام او را در تاریخ شعر معاصر تثبیت کردند.
مجموعه آثار او را میتوان تصویری از چند دهه زندگی یک شاعر دانست؛ شاعری که از جوانی تا سالهای پایانی عمر، همچنان به همان عناصر بنیادین بازمیگشت: عشق، انسان، طبیعت، تنهایی و امید.
محبوب یا عامهپسند؟ مسأله این است
مشیری در میان شاعران معاصر ایران از جمله چهرههایی بود که محبوبیت عمومی بسیار گستردهای پیدا کرد؛ و همین محبوبیت گاهی به نقطه ضعف او تبدیل شد. در فضای نقد ادبی، شعر ساده و عاطفی همیشه با سوءظن روبهرو بوده است. برخی منتقدان، شعر مشیری را بیش از اندازه آسان، احساساتی یا دور از پیچیدگیهای شعر مدرن دانستهاند.
اما محبوبیت الزاماً به معنای ضعف ادبی نیست. مسئله مهمتر این است که مشیری توانست میان زبان شعر و زبان مردم پلی برقرار کند؛ کاری که اتفاقاً بسیار دشوار است. اینکه شعری بتواند هم در کتاب شعر باقی بماند و هم وارد حافظه عمومی شود، اتفاقی نیست.
مشیری شاعر پیچیدگیهای زبانی نبود؛ شاعر ارتباط بود. شاید اگر شعر او را با معیارهای برخی جریانهای آوانگارد شعر معاصر بسنجیم، چیزهایی برای نقد کردن پیدا کنیم، اما اگر بخواهیم ببینیم چه کسی توانسته است شعر را به تجربه روزمره و عاطفی میلیونها انسان نزدیک کند، جایگاه مشیری انکارناپذیر است.
شاعری که در حافظه ماند
فریدون مشیری در سال ۱۳۷۹ از دنیا رفت، اما شعرش همچنان در حافظه جمعی ایرانیان حضور دارد. شاید راز این ماندگاری در همان چیزی باشد که زمانی موجب نقد او شده بود: سادگی.
شعر مشیری نمیخواهد خواننده را پشت درهای بسته زبان نگه دارد. میخواهد وارد زندگی او شود؛ در خلوت عاشقانهاش، در خاطره یک جدایی، در شبهای تنهایی و در لحظهای که آدم دلش میخواهد چیزی را بگوید اما کلمات خودش را پیدا نمیکند.
برای همین است که ممکن است سالها از نخستین خواندن «مهتاب» گذشته باشد، اما هنوز وقتی کسی میگوید «بی تو مهتاب شبی…»، ادامه شعر بیاختیار در ذهنمان شکل بگیرد.
شاید شاعران بسیاری باشند که شعرشان را تحسین کنیم، دربارهشان مقاله بنویسیم و جایگاهشان را در تاریخ ادبیات بررسی کنیم؛ اما تعداد شاعرانی که بخشی از خاطره شخصی ما شدهاند، بسیار کمتر است. فریدون مشیری برای چند نسل از ایرانیان یکی از همین شاعران است.
مهمترین آثار فریدون مشیری
- تشنه توفان
- گناه دریا
- نایافته
- ابر و کوچه
- بهار را باور کن
- از خاموشی
- با پنج سخنسرا
- آواز آن پرنده غمگین
- لحظهها و احساس
- پرواز با خورشید
- از دریچه ماه
- دیار آشتی
- آه باران
- و مجموعههای برگزیده و منتشرشده از اشعار او :
- تا صبح تابناک اهورایی
- در گذرگاه جهان
- بازتاب نفس صبحدمان
این مقاله را ۸ نفر پسندیده اند



