هیچ دانی ز چه در زندانم؟
معلوم نیست که بشر دقیقا از چه زمانی و چطور به فکر اختراع زندان افتاد. گرچه تقریبا مشخص است که در آغاز زندان محلی برای نگهداری کوتاه مدت متهمان بوده برای اجرای مجازات، و قاعدتا تخلف یا مجازات متهمان هم به سازوکار هر سرزمین و فرهنگ بستگی داشته.
اما در طی تاریخ زندان کمکم خودش تبدیل به مجازات شد، یعنی برپا کردن بنایی که کار اصلیاش دور نگه داشتن دیگری/متهم از زندگی عادی و جاری باشد. زندانی شدن حالا دیگر خودش یک مجازات به حساب میآید.
از آن زمان تاکنون زندان همیشه موضوعی چالشبرانگیز در جوامع بوده است؛ اینکه چه کسانی و با چه سازوکاری زندانی میشوند، داخل زندانها چه اتفاقاتی میافتد یا چه کسانی بر آنها نظارت دارند، حقوق زندانیان و مشخص یا نامعلوم بودن مکان زندان از موضوعات مورد بحث در هر کشوری هستند.
مثل هر موضوع انسانی دیگری، زندان هم به وادی ادبیات راه پیدا کرده است. این حضور گاه به شکل خاطرات زندانیان بوده حتی به نیت افشاگری، گاه داستانهایی برپایه زندان و زندانی، و گاهی به شکل تمثیلی از وضعیت و شرایط انسان در جهان.
در این پرونده نگاهی به نمونههایی از این آثار داریم. آثاری که ادبیات را محملی برای نگاه دوباره به این ساختهی بشری کردهاند تا آنگونه که شیوه ادبیات است، راه پرسشگری و نقد را باز کنند؛ تصویری از انسانِ گرفتار در زندان انسانی دیگر، و بیان داستان زندانی بیگناه.
در داستانها و افسانههای قدیمی ایرانی اشاره به سیاهجالها و دخمههای تنگ و تاریک، نشانی از مفهوم زندان و مجازات است. گرچه به نظر میآید کسانی در آنها محبوس میشدند که به نوعی قرار بوده به فراموشی و نیستی سپرده شوند. شکل این محبسها به مرور زمان تغییر کرد اما توجه به وضع زندانیان و اوضاع زندان اولینبار توسط امیرکبیر مطرح شد. میتوان گفت که اولین زندان به معنای امروزی و متمرکز در ایران زندان قصر بود که سال 1308 افتتاح شد و اکنون به شکل موزه قابل بازدید است.
در ابتدای این پرونده هم به سراغ چهارکتاب ایرانی با موضوع زندان میرویم. دو کتاب از این مجموعه خاطرات مستندی هستند از تجربه زندان و دوکتاب دیگر داستانهایی هستند که با ردی از واقعیات سیاسی و اجتماعی تاریخ ایران نوشته شدهاند.
تجربه زندان و زندانی شدن به وسعت همه جهان است. در معرفی چهارکتاب بعدی نمونههایی از ادبیات جهان را انتخاب کردهایم. بخش مهمی از آنها تجربیات شخصی است که به شکل داستان روایت شده، و همچنین یک سفرنامه از دورفمن هنگام سکونت در هتلی که قبلا زندان بوده با نیت جستجوی استخوانهای دوستش که سالها پیش توسط پینوشه تیرباران و بینشان دفن شده.
در ادبیات فارسی داستانهایی که موضوع آنها افراد زندانی باشند کم نیستند، گرچه همیشه زندانیان سیاسی موضوع مورد علاقه نویسندگان ایرانی بودهاند. یکی از نمونههای جدید این آثار مجموعه داستانی با نام «الف88» است که روبرت صافاریان به نقد و بررسی آن پرداخته.
|
|
تیز شدن شنوایی |
اگر از زندان قصر به عنوان اولین زندان به معنای امروزی نام بردیم به این معنا نیست که در سایر شهرها ماجرای زندان وجود ندارد. زندان ماکان رشت یکی از این زندانهای معروف است که زندانیان آن موضوع رمان بند محکومین شده. با خواندن نقد «مملکت زندان» بیشتر با این کتاب آشنا شوید.
زندان عنصر مهم بسیاری از داستانهای معمایی و پلیسی هم هست اما نویسندهی توانایی مانند پاتریشیا های اسمیت (که بسیاری به واسطه کتاب و سریال معمای ریپلی با او آشنا هستند) از ماجرای زندانی شدن یک انسان بیگناه، داستانی سرشار از لایههای اجتماعی و روانکاوانه میسازد. نجمه خادم کتاب «سلول شیشهای» را در اینجا بررسی کرده است.
زندانها فقط چهاردیواریهایی با روزنههای کوچک نیستند. اردوگاههای کار اجباری هم همیشه نوعی زندان به حساب آمدهاند. در دوران شوروی کمونیستی افراد زیادی تجربه حضور در این اردوگاهها را داشتند. کتاب «در ماگادان کسی پیر نمیشود» تجربه یک ایرانی از سالها زندگی در این فضاست.
نمیشود از اردوگاههای کار اجباری در شوروی حرف زد و یادی از کتاب مجمعالجزایر گولاک نکرد. در دورانی که استالین به راحتی هر کسی را با عنوان دشمن خلق روانه این اردوگاههای مرگ میکرد، الکساندر سولژنیتسین بخاطر نامههایی انتقادی که به دوستانش درباره اقدامات استالین نوشته بود 18سال را در آنجا سپری کرد.
برای آشنایی با این کتاب مقاله بهزاد وفاخواه را بخوانید.
زندانی شدن تجربهای نیست که فقط فرد زندانی را درگیر کند. خانواده و اطرافیان زندانیان نیز تحت تأثیر این ماجرا قرار میگیرند و بخشی از زندگی آنها را تغییر میدهد. چارلز دیکنز از کسانی بود که در کودکی پدرش زندانی شد. مقاله زیر از تأثیر این تجربه در آثار و حتی نگاه دیکنز میگوید.
کدام کتاب با موضوع زندان از نظر شما جالب و چالشبرانگیز بوده است؟
