ابراهیم گلستان و اسرار قلعه تنهایی
آشنایی من با ابراهیم گلستان از مسیر داستانهایش آغاز شد. اولینبار نامش را در کلاسهای داستاننویسی شنیدم که در کنار جلال آلاحمد یکی از نویسندگان صاحبسبک در نثر فارسی محسوب میشود. کتابهایش در آن سالهای دههی هفتاد کمیاب بود، برای همین از کتابخانهی حوزهی هنری به امانت گرفتم و خواندم. نخستین چیزی که از او خواندم مجموعه داستان «آذر، ماه آخر پاییز» بود. بعد مجموعه «مد و مه» را خواندم؛ کتابی که با نثری متفاوت و موسیقایی، مرا وارد جهانی کرد که با آنچه پیشتر در داستان فارسی خوانده بودم تفاوت داشت.
بعد نوبت «جوی و دیوار و تشنه» رسید؛ مجموعهای که نشان میداد گلستان چگونه میتواند از دل زندگی روزمره، روایتی پیچیده و چندلایه بیافریند. داستانهایی مانند «از روزگار رفته حکایت» تجربیاتی غریب در نثر و روایت فارسی بودند. هیچ نویسندهای تا پیش از او چنین ننوشته بود. میگفتند تحت تأثیر سبک داستانگویی ارنست همینگوی است با همان نثر موجز و نمایشی. اما بدون شک گلستان همه چیز را از آن خود کرده بود و سبک شخصی خود را بوجود آورده بود.
بعدها «خشت و آینه» را دیدم؛ فیلمی که هنوز هم یکی از مهمترین آثار تاریخ سینمای ایران به شمار میآید و بهخوبی نشان میدهد که چرا گلستان را نمیتوان تنها یک داستاننویس یا فیلمساز معمولی دانست.
خواندن آثار او همیشه تجربهای دوگانه بود؛ از یک سو شیفتگی نسبت به زبان و ساختار آثارش و از سوی دیگر مواجهه با نویسندهای که میکوشید قواعد رایج ادبیات و روایت را درهم بشکند. گلستان از آن دسته هنرمندانی بود که نمیشد نسبت به او بیتفاوت ماند؛ یا باید دوستش میداشتید یا با او مخالفت میکردید.
از شیراز تا تهران؛ تولد یک روشنفکر عملگرا
سید ابراهیم تقوی شیرازی که بعدها به ابراهیم گلستان مشهور شد در 26 مهر ماه سال ۱۳۰۱ در شیراز به دنیا آمد. آخوندزاده بود و پدر و عمویش از مجتهدان معروف زمانهی خود بودند. او در خانوادهای اهل فرهنگ و سیاست رشد کرد و از همان سالهای جوانی به ادبیات، روزنامهنگاری و فعالیتهای سیاسی علاقهمند شد. هرچند تحصیلات دانشگاهی خود در رشته حقوق دانشگاه تهران را ناتمام گذاشت، اما بهسرعت وارد فضای روشنفکری ایران شد و به یکی از چهرههای تأثیرگذار نسل خود بدل گشت.
گلستان در دهههای ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ نهتنها بهعنوان داستاننویس بلکه بهعنوان مترجم، تهیهکننده و فیلمساز شناخته شد. او از معدود روشنفکرانی بود که هم در ادبیات و هم در سینما حضوری جدی داشت و کوشید میان این دو حوزه پلی خلاقانه برقرار کند. در جوانی مثل بیشتر جوانان آن دوره کار حزبی کرد و مدتی عضو حزب توده ایران بود. در سال 1326 بخاطر زدوبندهایی که در حزب دید از این تشکیلات خارج شد. پس از جدایی از حزب، برای همکاری با بخش انتشارات شرکت نفت ایران و انگلیس به آبادان رفت.
گلستان در اواخر دهه ۱۳۳۰ با تأسیس «استودیو گلستان» وارد مرحله تازهای از فعالیت حرفهای خود شد؛ مرحلهای که او را از مرزهای ادبیات فراتر برد و به یکی از مهمترین چهرههای سینمای مستند ایران بدل کرد. استودیو گلستان در سالهایی شکل گرفت که صنعت نفت ایران به سفارش ساخت فیلمهای مستند و صنعتی روی آورده بود و گلستان نیز در همین چارچوب آثاری چون «یک آتش» و «موج و مرجان و خارا» را تولید کرد؛ فیلمهایی که از نظر فنی و سینمایی در زمان خود دستاوردهایی مهم به شمار میرفتند.
با این حال، همکاری نزدیک او با شرکت نفت همواره محل بحث و مناقشه بود. بخشی از روشنفکران چپگرا و منتقدان فرهنگی آن دوران، این همکاری را با دیدهی تردید مینگریستند و حتی با لحنی طعنهآمیز از او با عنوان «گلستان نفتی» یاد میکردند. در میان منتقدانش، جلال آلاحمد از صریحترین چهرهها بود. آلاحمد فیلم «موج و مرجان و خارا» را نمونهای از سازش روشنفکران با ساختار قدرت و سرمایه میدانست و آن را نشانه فاصله گرفتن هنرمند از مسئولیت اجتماعیاش تلقی میکرد.
در کنار این انتقادها، برخی روایتها نیز از اختلافات خانوادگی و حرفهای پیرامون آثار گلستان حکایت دارند. از جمله منوچهر انور در مستندی که سالها بعد درباره زندگی گلستان ساخته شد، مدعی شد بخش عمدهی کارگردانی و اجرای فیلم «یک آتش» بر عهده شاهرخ گلستان، برادر ابراهیم، بوده است و همین مسئله به بروز اختلافی عمیق میان دو برادر انجامید. هرچند این روایتها همچنان محل بحثاند، اما نشان میدهند که کارنامه گلستان، همانند شخصیت خودش، همواره با ستایش و جدل توأمان همراه بوده است.
انقلاب در نثر فارسی
جایگاه گلستان در ادبیات معاصر ایران بیش از هر چیز به زبان او بازمیگردد. نثر گلستان آهنگین، فشرده، تصویری و آکنده از بازیهای زبانی است. او تحت تأثیر ادبیات کلاسیک فارسی و همچنین نویسندگان مدرن غربی، سبکی پدید آورد که در زمان خود کمسابقه بود.
آثاری چون «مد و مه»، «جوی و دیوار و تشنه»، «شکار سایه»، «اسرار گنج دره جنی» و «آذر، ماه آخر پاییز» از مهمترین نوشتههای او به شمار میآیند. هرچند بسیاری از خوانندگان نثر او را دشوار و گاه متکلف میدانند، اما کمتر کسی در اهمیت او برای تحول زبان داستان فارسی تردید دارد.
گلستان در کنار صادق هدایت، بزرگ علوی، جلال آلاحمد و سیمین دانشور، یکی از چهرههای مهم نسل شکلدهندهی ادبیات مدرن ایران محسوب میشود؛ با این تفاوت که بیش از بسیاری از همنسلانش به فرم و زبان توجه داشت.
خشت و آینه و تولد سینمای مدرن ایران
اگر گلستان تنها «خشت و آینه» را ساخته بود، باز هم نامش در تاریخ سینمای ایران ماندگار میشد. این فیلم که در سال ۱۳۴۴ ساخته شد، روایتی از سرگشتگی انسان معاصر در جامعهای در حال تغییر است و بسیاری از منتقدان آن را یکی از نخستین نمونههای جدی سینمای مدرن ایران میدانند.
پیش از آن نیز استودیو گلستان با ساخت فیلمهای مستند صنعتی و اجتماعی نقش مهمی در ارتقای استانداردهای فنی سینمای ایران داشت. گلستان نشان داد که سینما میتواند فراتر از سرگرمی، به ابزاری برای اندیشیدن و تأمل اجتماعی تبدیل شود. تأثیر او را میتوان در نسلهای بعدی فیلمسازان ایرانی مشاهده کرد؛ از سینمای موج نو تا فیلمسازانی که کوشیدند زبان شخصی خود را در سینما پیدا کنند.
تجربهی عشق با فروغ فرخزاد
هیچ روایتی از زندگی ابراهیم گلستان بدون اشاره به فروغ فرخزاد کامل نیست. آشنایی و همکاری این دو در استودیو گلستان به یکی از مشهورترین و بحثبرانگیزترین روابط فرهنگی تاریخ معاصر ایران تبدیل شد.
فروغ در سالهای همکاری با گلستان به بلوغ هنری تازهای رسید و شاهکار مستند خود، «خانه سیاه است»، را در همین دوره ساخت. رابطه میان آن دو سالها موضوع بحث و گمانهزنی بوده است، اما آنچه مسلم است تأثیر متقابلشان بر یکدیگر است. گلستان در خاطرات و گفتوگوهایش بارها از استعداد و نبوغ فروغ سخن گفته و بسیاری نیز معتقدند که حضور فروغ یکی از مهمترین فصلهای زندگی او بوده است.
یک خانواده هنرمند
ابراهیم گلستان تنها به واسطه آثار خود شناخته نمیشود. فرزندان او نیز هر یک جایگاهی مهم در فرهنگ معاصر ایران دارند. لیلی گلستان مترجم، نویسنده و مدیر گالری گلستان است و دههها در معرفی هنرهای تجسمی و ادبیات جهان به مخاطبان ایرانی نقش داشته است.
کاوه گلستان نیز از برجستهترین عکاسان و خبرنگاران جنگ ایران بود که تصاویر او از انقلاب، جنگ و تحولات اجتماعی ایران به اسناد مهم تاریخ معاصر تبدیل شدهاند. مرگ او در عراق در سال ۱۳۸۲، ضایعهای بزرگ برای عکاسی خبری ایران بود.
تبعید خودخواسته و سالهای سکوت
گلستان در سال 1356 ایران را ترک کرد و در انگلستان ساکن شد؛ اقامتی که نزدیک به نیم قرن ادامه یافت. برخلاف بسیاری از نویسندگان مهاجر، او در این سالها آثار خلاقه فراوانی منتشر نکرد و بیشتر به بازخوانی گذشته، گفتوگو و تأمل در کارنامه خود پرداخت.
در همین دوران پژوهشگران، روزنامهنگاران و مستندسازان بسیاری برای گفتوگو با او راهی خانهاش در انگلستان شدند. در میان آنان، پرویز جاهد سهم مهمی در ثبت روایتهای گلستان داشت. حاصل این دیدارها مجموعهای از کتابها، مصاحبهها و فیلمهای مستند است که امروز بخشی از منابع اصلی شناخت زندگی و اندیشهی او به شمار میروند.
سالهای پایانی؛ نبوغ و جنجال
سالهای پایانی زندگی گلستان به اندازهی آثارش محل بحث بود. او در گفتوگوهای مختلف با صراحت و تندی دربارهی بسیاری از نویسندگان، شاعران، فیلمسازان و روشنفکران ایرانی اظهارنظر میکرد. این داوریهای گزنده برای برخی نشانهی استقلال فکری و بیپروایی او بود و برای برخی دیگر نشانهی خودبزرگبینی و ناتوانی در پذیرش دیگران.
آنچه مسلم است این که گلستان تا پایان عمر شخصیتی جنجالی باقی ماند؛ هنرمندی که هم تحسین فراوان برانگیخت و هم مخالفت بسیار.
میراث ابراهیم گلستان
ابراهیم گلستان از معدود چهرههایی است که نامش هم در تاریخ ادبیات ایران ثبت شده و هم در تاریخ سینما. او نویسندهای بود که زبان داستان فارسی را دگرگون کرد، فیلمسازی بود که راهی تازه پیش پای سینمای ایران گذاشت و روشنفکری بود که حتی مخالفانش نیز نمیتوانند تأثیر او را نادیده بگیرند.
شاید بتوان گفت بزرگترین ویژگی گلستان این بود که هرگز حاضر نشد شبیه دیگران باشد؛ ویژگیای که هم نقطهی قوت او بود و هم سرچشمهی بسیاری از مناقشات پیرامونش.
مهمترین آثار ابراهیم گلستان
کتابها
- آذر، ماه آخر پاییز
- شکار سایه
- جوی و دیوار و تشنه
- مد و مه
- اسرار گنج دره جنی
- خروس
- نوشتهها، نقدها و گفتوگوهای پراکنده
فیلمها
- خشت و آینه
- موج و مرجان و خارا
- تپههای مارلیک
- یک آتش
- خانه سیاه است (تهیهکنندگی و پشتیبانی تولید)
- اسرار گنج دره جنی
