زنان پیشرو در سفر تنهایی

این مقاله را انگلیسی بخوانید

چرا زنان تنها به سفر می‌روند؟

مهارت و توانمندی، لازمه‌ی سفر تنهایی و اکتشافی است

سال‌ها و قرن‌های متمادی، زنان با تبعیض‌های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی …و قوانین محدودکننده در جهان مواجه بودند. در گذر زمان، با مطالبه‌گری، صبر و ایستادگی، تغییرهای زیادی شکل گرفت. روز جهانی زن، فرصتی برای تجلیل از دستاوردهای زنان و یادآوری چالش‌ها و محدودیت‌هایی است که هنوز در جهان و ایران وجود دارد.

یکی از چالش‌های مهم، سفر به تنهایی برای زنان است. در سطح جهانی، زنان هنگام سفر به تنهایی با خطراتی نظیر آزار و اذیت و خشونت مواجه‌اند. اگرچه این مشکلات ممکن است بسیاری از زنان را از سفر کردن منصرف کند، اما با تحقیق، مطالعه، گفت‌وگو و نوشتن در این حوزه به مدت بیش از یک سال، به آگاهی و دریافت‌های ذهنی جدیدی دست یافتم و افق‌های تازه‌ای را کشف کردم. 

قبل از آن باید این را بگویم که منظور از سفر تنهایی چیست؟ «سفر تنهایی» انواع مختلفی دارد. می‌توان تنها و بدون اعضای خانواده زیر نظر یک موسسه مسافرتی، درغالب تور تک نفره و یا تور گروهی به سفر رفت و یا می‌توان بدون کمک مشاور مسافرتی، به تنهایی همه بخش‌های سفر یعنی از طراحی سفر تا پایان اجرای سفر را خود فرد برنامه‌ریزی و به تنهایی اجرا کند. نوع سفر بستگی به توانایی‌ها و مهارت‌های فرد دارد.

تاریخچه

در ایران باستان، زنان موثر بسیاری، حضور پررنگی داشتند. هرودوت مورخ پیشگام جهان در حدود 450 قبل از میلاد در آثارش از آتوسا نخستین شاعر و ادیب ایران که مادر خشایارشاه بود و از مشوقین آموزش و پرورش در عهد خود سخن گفت. آرتمیس، نخستین و تنها بانوی دریاسالار جهان تا به امروز، به سال 480 پیش از میلاد یعنی حدود 2500 سال پیش، به مقام دریاسالاری ارتش خشایارشاه رسید. چه بسا زنان گمنام بسیاری در مسیر پیشرفت وجود داشته‌اند.

وقتی صحبت از سفر می‌شود، تاریخچه مکتوب سفر زنان سرزمینم به حدود 150 سال پیش و دوران ناصری و قاجار برمی‌گردد. تصور عمومی از زنان قاجار، زنانی محروم از‌ سواد و اطلاعات و حداقل‌‌های حقوق اجتماعی است در حالی که در اسناد، نوشته‌ها و چنین سفرنامه‌هایی به نفوذ و نقش آنها در هنر، ادبیات، فرهنگ و سیاست چه در طبقات پایین و متوسط و چه در بین زنان درباری پی‌‌می‌بریم که البته همه این‌ها پنهانی و در پشت پرده بوده است.

مورخین معتقدند این سفرنامه‌ها معتبرترین منابع برای بررسی شرایط اجتماعی زنان در آن دوران است. سفرنامه‌نویسی از دوره صفویه به دلیل آشنایی مردم ایران با سفرنامه‌نویسان خارجی زیادی که به ایران رفت و آمد می‌کردند، تغییر و رشد مطلوبی کرد تا جایگاه و سبک خاصی در ادبیات ایران به دست آورد.

 سفرنامه‌هایی با نسخ خطی زنان دربار قجری با شماره و عنوان «روزنامه‌های سفر حج» در بخش نسخ خطی کتابخانه ملی موجودند. این دست‌نوشته‌ها به شکل‌های مختلف به این کتابخانه اهدا و ثبت شده‌اند. با پژوهش رسول جعفریان و کیانوش کیانی هفت لنگ از طریق نشر اطراف در حال حاضر، سه سفرنامه توسط سه نویسنده زن امروزی گردآوری و بازنویسی شده‌اند. چون هر سه نوشته، سفرنامه حج هستند، نشر اطراف هرکدام را با اسم‌های مختلف منتشر کرده.

مهرماه خانم عصمت‌السلطنه شاهزاده قاجار و اولین سفرنامه‌نویس زن ایرانی، دختر جهان‌آرا خانم و فرهاد میرزا معتمدالدوله بود. سفرش ده ماه طول کشید.

بعد از او شاهزاده خانمی که نامش را نمی‌دانیم ولی می‌دانیم که نوه فتحعلی شاه قاجار است با مشکلات بسیار، بدون همسر و محارم، سفر پر خطری را به همراه مادر و تعدادی خدمه و یک کودک سه ساله آغاز کرد. در لینک زیراطلاعات بیشتری درباره کتاب سه روز به آخر دریا می‌خوانید.

خاطرات سفر یک زن قاجار (سفرنامه اول) در حیاط یکی از اقامتگاه‌های منطقه نشسته‌ام و تازه کتاب را تمام کردم. به شاهزاده خانمی که نامش را نمی‌دانم ولی می‌دانم که نوه فتحعلی شاه قاجار است فکر می‌کنم. به جسارتش می‌اندیشم که علیرغم مشکلات بسیار، صدوسی‌وهشت سال پیش چنین سفر پر خطری را به همراه مادر و تعدادی خدمه و یک کودک سه ساله آغاز کرد.

سیزده سال بعد، سکینه سلطان خانم اصفهانی مشهور به وقارالدوله یکی از زنان حرم ناصرالدین شاه، از سفری یک ساله به مکه می‌نویسد. اقامت‌ طولانی در کربلا برایش بسیار جالب و مفرح بوده ولی انتظارهای طولانی مدت و بی‌دلیل در بقیه مسیر به‌قدری آزاردهنده بوده که شنیدن جمله خانم! فردا کوچ است در هر ساعتی از شبانه‌روز، برایش بهترین خبر به‌حساب می‌آمده. از ویژگی‌های خوب این سفرنامه، یادداشت دقیق مخارج سفرش است که برای هر نفر پانصد تومان می‌شده. لینک زیراطلاعات بیشتری در مورد کتاب «خانم! فردا کوچ است» می‌دهد.

عالیه خانم شیرازی صدوسی‌و‌دو سال پیش عازم سفری سخت و طولانی شده و گاه با مردان جنگیده، گاه مذاکره کرده و گاه راهش را جدا کرده. با بزرگان و افراد سرشناسی آشنا بوده و در سفر با آن‌ها دیدار داشته. در تهران مهمان ناصرالدین‌شاه شده و از رسوم و آداب درباری نوشته. بخشی که در ثبت وقایع تاریخی آن زمان و آشناکردن ما با اتفاق‌های دربار قاجاری نقش بسیار مهمی دارد.

 ویدئویی درباره این کتاب در آپارات وجود دارد که در پانزده‌دقیقه شروع آن، نوید جمشیدی گفت‌وگویی با پروفسور حسن امین درباره این کتاب انجام داده. دیدنش خالی از لطف نیست. این گفت‌وگو را اینجا ببینید. از لینک زیر نیز اطلاعات بیشتری درباره کتاب «چادر کردیم رفتیم تماشا» به‌دست آورید.

خاطرات سفر یک زن قاجار (سفرنامه سوم) عالیه خانم شیرازی صد و سی و دو سال پیش عازم سفری سخت و طولانی شده و گاه با مردان جنگیده و گاه مذاکره کرده و گاه راهش را جدا کرده. با بزرگان و افراد سرشناسی آشنایی داشته و در سفر با آن‌ها دیدار کرده. در تهران مهمان ناصرالدین‌شاه شده و از رسوم و آداب درباری نوشته.

بر اساس نوشته‌ها، اولین زنی که سفرتنهایی به دور دنیا را تجربه کرد «ژان بارت» فرانسوی بود. او متولد 1740 میلادی و گیاه‌شناس بود. در بیست‌وشش سالگی با لباس مبدل مردانه در حالی که سفر با کشتی برای زنان محدودیت داشت، موفق به انجام این سفر اکتشافی شد.

نلی بلای متولد 1864، یکی دیگر از زنان ماجراجویی است که با خواندن کتاب معروف دور دنیا در ۸۰ روز ژول‌ورن تصمیم گرفت تا رکورد جدیدی برای دورزدن جهان ثبت کند. با وجود تمام فراز و نشیب‌هایی که برای یک زن آمریکایی در سال ۱۸۸۹ وجود داشت، توانست رکورد سریع‌ترین سفر به دور دنیا را به‌نام خود ثبت کند و در ۷۲ روز دور دنیا را بگردد.

فهرست زنانی که در جهان در زمینه سفرهای اکتشافی تلاش کرده‌اند بسیار بلند بالاست و عنوان‌کردن نامشان نه در حوصله می‌گنجد و نه در این نوشته ممکن است.

کتاب صحرا، کوهستان، دریا نوشته سو لدر، راوی رویدادهای بسیار جذاب و مهیج سه زن در سه جغرافیای پرخطر و متفاوت جهان؛ صحرا، کوهستان و دریاست.‌ روایتی الهام‌بخش از سفر تنهایی رابین دیویدسون، آرلن بلوم و نائومی جیمز و ذهنیت، شجاعت و قدرت چالش‌پذیری آن‎هاست.

 هر سه زن که سفرهای سخت و پرچالشی را حدود پنجاه سال پیش تجربه‌ کرده‌اند، در قید حیات هستند و مشغول فعالیت در پیشرفت آگاهی. نیم‌قرن پیش، شرایط جهان بسیار متفاوت بود. ارتباط‎‌‌های مجازی وجود نداشت و دانش و آگاهی از محیط‌های پرخطر هم به نسبت کمتر بود و همین نکته سفرشان را خاص‌تر می‌کند. در لینک زیر نوشته‌ای درباره کتاب را می‌خوانید.

در حالی که به فکر تهیه مجموعه مقالاتی درباره سفر تنهایی زنان بودم، ایده گفت‌وگو با زن ایرانی که مدتی است مشغول تجربه‌کردن سفر به تنهایی است، به ذهنم رسید. نازنین مطیعی نویسنده کتاب «سیبری اصلا جای سردی نیست!»، گردشگری است که امروزه برنامه‌ریز سفرهای تجربه‌گرا به مقاصد خاص با محوریت طبیعت‌گردی و مردم‌شناسی است.

در لینک زیرگفت‌وگوی کوتاهم با نازنین را می‌توانید بخوانید. 

سفر به منطق پرخطری که اصلا پرخطر نیستند! نازنین مطیعی بعد از سفر به پاکستان به دریافت‌های ذهنی جدیدی می‌رسد که تصمیم می‌گیرد سفر به افغانستان را هم تجربه کند. این در حالی است که جستجوی نام کشور افغانستان در وبسایت سازمان گردشگری جهانی برابر است با No Results. مطیعی قطار معروف ترانس سیبری که طولانی‌ترین مسیر ریلی جهان است را هم تجربه کرده و کتابی درباره آن نوشت.

نازنین تاکنون سفرهایی به سیبری روسیه، پاکستان و افغانستان برگزارکرده‌است. به مردم‌شناسی علاقمند است، عکاسی می‌کند و دارای مجموعه‌ای از عروسک‌ها، کلاه وصنایع‌دستی از کشورهایی است که سفر کرده. در لینک زیر، همسفر می‌شویم با او در آلبوم تصویری از بعضی سفرهای تنهایی‌اش.

 

سفر به روایت تصویر / نازنین مطیعی نازنین مطیعی، نویسنده و عکاس کتاب«سیبری اصلا جای سردی نیست!» است. کتابی درباره سفر با قطار معروف ترانس سیبری که طولانی‌ترین مسیر ریلی جهان است. علاقمند به مردم‌شناسی،فرهنگ و صنایع دستی است. همچنین کلکسیونی از عروسک‌های در مسیر سفرهایش دارد. او برگزارکننده سفر به مناطق خاص است و علاقمند به سفرهای تنهایی است.

و اما یک سوال بسیار با اهمیت: چرا سفر تنهایی؟ آن هم سفر تنهایی زنان؟

امروزه با جستجوی عبارت «سفرتنهایی» در فضای اینترنت، می‌توان اطلاعات بسیاری درباره تنهاسفررفتن یافت. کتاب‌ها، پادکست‌ها، صفحه‌های شخصی، سایت‌های مسافرتی و انجمن‌های بسیاری به این موضوع پرداخته‌اند.

چند سالی است که سفرکردن به تنهایی به طور عمومی و گسترده مورد توجه سفرروها وعلاقمندان به سفرقرار گرفته، چه فردی که همیشه اهل سفررفتن بوده و چه فردی که به هر دلیلی فقط از پشت گوشی موبایل، صفحه کامپیوتر و البته از لابه‌لای صفحات کتاب، بیننده، شنونده و خواننده سفرنوشت‌هاست. اگر کلمات کلیدی دقیق‌تری (مثل سفر تنهایی زنان) جستجو شود با انجمن‌ها و گروه‌های مختلفی آشنامی‌شویم که همه یا یکی از خدمات مختلف شامل راهنمایی، برنامه‌ریزی، همراهی و اجرای سفر را ارائه می‌دهند.

اما درسلر مقاله‌ای با عنوان «زنانی که به تنهایی سفر می کنند: کاوش در تنهایی در سراسرمراحل زندگی، مسائل جاری در گردشگری» نوشته که در این لینک قابل دسترسی است. این مقاله در 8 ژوئن 2024 منتشرشده و علل سفر تنهایی زنان رابررسی می‌کند.

درسلر در چکیده مقاله می‌نویسد که تعداد فزاینده ای از زنان در سنین مختلف، به تنهایی سفر می‌کنند. این مطالعه با تکیه بر بحث‌های شکل‌گرفته در انجمن‌های سفر تنهایی  از سایت TripAdvisor جمع‌آوری‌شده. پژوهشی است که تجربیات زنانی را که به تنهایی در مراحل مختلف زندگی‌ سفرکرده‌اند، بررسی می‌کند. تحلیل  نظری بحث‌ها نشان می‌دهد که تنهایی، انگیزه سفر انفرادی زنان است. نظریه مراحل زندگی برای درک، دریافت و تفسیر‌ زنان در استفاده از تنهایی‌شان در سنین مختلف به کار می‌رود. این نظریه انعکاسی از تلاقی سن، توسعه‌فردی، چالش‌ها و اتفاق‌های زندگی با تجربه تنهایی است که بر تجربه سفر انفرادی تأثیر می‌گذارد.

مزیت‌های سفر تنهایی زنان

-در سفر تنهایی، توجه و مراقبت از خود بیشتر امکان‌پذیر است.

-خودشناسی زمانی اتفاق می‌افتد که روال روزمره زندگی شکسته شود.

-اعتماد به نفس جدیدی را می‌توان در هر سنی یافت.

-توانایی‌های فرد امتحان‌شده و بیشتر احتمال تحقق می‌یابد.

-کشف علایق جدید در تنهایی اجتناب ناپذیر است.

-امکان دریافت‌ها و باورهای ذهنی جدید برای زنانی که به تنهایی سفر می‌کنند، بیشتر است.

چرا خانم ها دوست دارند سفر کنند؟

در فصلنامه روانشناسی زنان آمده که زنان بیشتر از مردان گزارش می‌دهند که سفر به آنها کمک می‌کند تا آرام شوند، استرس را از بین ببرند و درباره خود یاد بگیرند.

در ادامه، اطلاعات بیشتری در مورد سفر تنهایی از نظر بابک شمشیری، روانشناس، استادتمام فلسفه تعلیم و تربیت دانشگاه شیراز که خود یک گردشگر با تجربه و مربی ورزشی است، به دست‌می‌آورید. او از نقش و جایگاه سفر در تاریخ تکامل انسان و تمدن‌های انسانی می‌گوید. برای خواندن مقاله کامل به لینک زیر مراجعه کنید.

رابین دیویدسون یکی از زنان موثر در حوزه سفر، به خصوص سفر تنهایی و ثبت سفر به درون تنهایی است. او که در دهه سوم زندگی تجربه سفر نه‌ماهه و تنها در صحرای مرکزی استرالیا را دارد، از تاثیرات سفر تنهایی و ارتباط آن با همه‌گیری کرونا می‌گوید.

دیویدسون سفرهای تنهایی زیادی را طراحی و اجرا کرده ‎است. فیلم سینمایی با عنوان tracks  درباره سفر نه‌ماهه او در سال 2013 تولید شد که دیدنش کمی از حس و حال سفر تنهایی را منتقل می‌‎کند. در ادامه ترجمه متن مصاحبه او با مجله تایمز را می‎‌خوانید.

باوجود محدودیت‌های فرهنگی و اجتماعی زیاد که نابرابری فرصت‌ها و تخصیص بودجه‌ها را در پی داشته، مرداد 1379، قله دماوند نظاره‌گر اولین صعود سراسری زنان ایران بود. در لینک زیر می‌توانید ماجرای این صعود را بخوانید و پس از آن تصاویری دیدنی ببینید از دماوندکوه.

در بهار 1403، مجموعه مقالاتی درباره سفر، کاربرد در فرهنگ عمومی، مفهوم لغوی سفر گرفته تا کتاب سفرقهرمان از جوزف کمبل در وینش منتشر شده که می‌توانید در لینک زیر آنها را بخوانید.

در پایان، بار دیگر تاکید می‌کنم که زنان گمنام بسیاری وجود دارند که در مسیر آگاهی، پیشرفت، استقلال و توسعه فردی تلاش کرده و همچنان در حال تلاش‌اند. اگر کسی تمایل به گفت‌وگو دارد، خوشحال می‌شویم که با ما در وینش تماس بگیرد. این گفت‌وگوها می‌تواند فرصتی برای تبادل‌نظر و الهام‌بخشی باشد.

سفر