راز بزرگ آسمانها
آیا تمدنهای هوشمند وجود دارند؟
نویسنده: نوید فرخی
از زمانی که بشر برای نخستین بار به آسمان شب خیره شد، این پرسش ذهن وی را به خود مشغول کرده که آیا در این پهنه بیکران، موجودات هوشمند دیگری نیز زندگی میکنند یا خیر؟ هزاران سال است که این سؤال در قالب افسانهها، باورهای آیینی، آثار ادبی و در نهایت پژوهشهای علمی مطرح میشود، اما هنوز پاسخ قطعی برای آن وجود ندارد.
در چند دهه گذشته، پیشرفت فناوری نگاه ما را به این پرسش دگرگون کرده است. امروزه اخترشناسان هزاران سیاره فراخورشیدی را شناسایی کردهاند، تلسکوپهای غولپیکر در جستوجوی نشانههای حیات هستند و مأموریتهای فضایی در مریخ، اروپا و انسلادوس به دنبال ردپای موجودات زنده میگردند. موضوع فرازمینیها دیگر تنها به داستانهای علمیتخیلی تعلق ندارد، بلکه به یکی از شاخههای جدی پژوهشهای علمی تبدیل شده است.
در کنار این پیشرفتها، انتشار اسناد مربوط به پدیدههای ناشناس هوایی (UAP)، توسعه پروژههای جستوجوی هوش فرازمینی (SETI) و کشف پیدرپی جهانهای جدید، بار دیگر توجه افکار عمومی را به این موضوع جلب کرده است. در این یادداشت به جای تکیه بر داستانهای هیجانانگیز یا ادعاهای اثباتنشده، تلاش شده برخی مسائل علمی و شاخص درباره فرازمینیها مرور شود. نگارنده قرار نیست در پایان این مطالب نشان دهد که در جهان تنها هستیم یا نه، هر چند پاسخ این پرسش، همواره یکی از هیجانانگیزترین و جذابترین ماجراجوییهای علمی بشر بوده است.
پارادوکس فرمی؛ اگر جهان پر از حیات است، پس بقیه کجا هستند؟
در دهه ۱۹۵۰، فیزیکدان ایتالیایی انریکو فرمی پرسشی مطرح کرد که بعدها به یکی از مشهورترین معماهای اخترشناسی تبدیل شد: «پس بقیه کجا هستند؟» این پرسش از یک تناقض ساده سرچشمه میگیرد. از یک سو، جهان آنقدر پهناور است و تعداد ستارهها و سیارهها آنقدر زیاد است که به نظر میرسد شکلگیری تمدنهای هوشمند باید اتفاقی رایج باشد. از سوی دیگر، تاکنون هیچ مدرک قطعی از وجود یا تماس با چنین تمدنهایی پیدا نشده است.
برآوردهای امروزی نشان میدهد که تنها در کهکشان ما صدها میلیارد ستاره وجود دارد و ازقضا برخی از آنها قابل سکونت تشخیص داده شدهاند. اگر حتی تعداد اندکی از این سیارهها صاحب تمدنهای پیشرفته باشند، آن تمدنها باید طی میلیونها سال فرصت کافی برای گسترش در سراسر کهکشان یا برقراری ارتباط با دیگران را پیدا میکردند، اما تاکنون هیچ نشانه قطعی از آنها دیده نشده است. پارادوکس فرمی تاکنون پاسخی قطعی نیافته، اما همین رازآلود بودن، آن را به یکی از جذابترین مسائل علمی تبدیل کرده است.
معادله دریک؛ آیا در کهکشان همسایهای هوشمند داریم؟
در سال ۱۹۶۱، اخترفیزیکدان آمریکایی فرانک دریک معادلهای ارائه کرد که هدف آن پاسخ دادن به یکی از بزرگترین پرسشهای منجمان بود؛ در کهکشان راه شیری چند تمدن هوشمند وجود دارد که بتوان با آنها ارتباط برقرار کرد؟
این معادله به شکل زیر نوشته میشود:
N = R × fp × ne × fl × fi × fc × L*
به طوری که:
N = تعداد تمدنهای هوشمندی که اکنون در کهکشان وجود دارند و قادر به برقراری ارتباط هستند.
R* = هر سال چند ستاره جدید در کهکشان متولد میشود؟
fp = چه درصدی از این ستارهها دارای سیاره دارند؟
ne = به طور متوسط، هر منظومه چند سیاره قابل سکونت دارد؟
fl = در چند درصد از این سیارهها حیات به وجود میآید؟
fi = در چند درصد از سیارههای دارای حیات، موجودات هوشمند تکامل پیدا میکنند؟
fc = چه تعداد از این تمدنها فناوری ارسال پیام (مانند امواج رادیویی) را توسعه میدهند؟
L = این تمدنها به طور متوسط چند سال زنده میمانند و توانایی ارسال پیام دارند؟
از آنجا که مقدار بسیاری از این متغیرها هنوز ناشناخته است، معادله دریک یک پاسخ واحد تولید نمیکند. اگر فرضهای خوشبینانه در نظر گرفته شود، آنگاه تنها ممکن است هزاران یا حتی دهها هزار تمدن هوشمند در کهکشان وجود داشته باشند. در مقابل برخی کارشناسان دیگر نیز تعداد تمدنهای فرازمینی کهکشانمان را حدود ۱۰۰ دانستهاند.
امروزه برخی پژوهشگران تلاش کردهاند با استفاده از دادههای جدید، برآورد دقیقتری ارائه دهند. برای مثال، مطالعهای که در سال ۲۰۲۰ در دانشگاه ناتینگهام منتشر شد، با فرض اینکه پیدایش تمدنهای هوشمند روی سیارههای مناسب فرآیندی نسبتاً معمول باشد، تخمین زد که حدود ۳۶ تمدن هوشمند فعال ممکن است هماکنون در کهکشان راه شیری وجود داشته باشند.
SETI؛ دانشمندان چگونه به دنبال فرازمینیها میگردند؟
اگر تمدنهای هوشمند دیگری در کیهان وجود داشته باشد، آیا میتوان پیام آنها را شنید؟ این پرسشی است که از دهه ۱۹۶۰ الهامبخش پروژهای علمی به نام مؤسسه SETI شده است. واژه SETI مخفف عبارت «جستوجوی هوش فرازمینی» است و هدف آن یافتن نشانههای فناوری تمدنهایی است که شاید در نقاط دیگری از کهکشان زندگی میکنند.
دانشمندان در پروژههای SETI بیشتر به امواج رادیویی و گاهی لیزرهای نوری توجه میکنند. دلیل این انتخاب آن است که امواج رادیویی میتوانند مسافتهای بسیار طولانی را در فضا طی کنند. تلسکوپهای رادیویی عظیم، میلیونها فرکانس مختلف را بهطور همزمان بررسی میکنند تا شاید سیگنالی پیدا شود که ویژگیهای یک منبع مصنوعی را داشته باشد؛ سیگنالی که با پدیدههای طبیعی کیهان تفاوت داشته باشد. با وجود دههها تحقیق، تاکنون هیچ سیگنال تأییدشدهای از یک تمدن فرازمینی دریافت نشده است.
فرضیه باغوحش؛ آیا فرازمینیها عمداً از ما فاصله گرفتهاند؟
یکی از جالبترین پاسخها به پارادوکس فرمی، ایدهای به نام «فرضیه باغوحش» (Zoo Hypothesis) است. این فرضیه که در سال ۱۹۷۳ توسط اخترشناس جان ا. بال مطرح شد، میگوید شاید تمدنهای فرازمینی از وجود انسان آگاه باشند، اما آگاهانه تصمیم گرفتهاند با ما تماس نگیرند! همانطور که انسانها حیوانات یک باغوحش را مشاهده میکنند اما معمولاً در رفتار طبیعی آنها دخالت نمیکنند، شاید ما نیز در حال زندگی در یک «منطقه حفاظتشده کیهانی» باشیم.
بر اساس این فرضیه، تمدنهای بسیار پیشرفته ممکن است قانونی نانوشته برای عدم مداخله در تمدنهای جوانتر داشته باشند. از دید آنها، تماس زودهنگام میتواند مسیر طبیعی رشد یک گونه هوشمند را تغییر دهد یا حتی به نابودی فرهنگ و تمدن آن بینجامد. بنابراین، آنها ترجیح میدهند تنها نظارهگر باشند تا زمانی که بشر به سطح مشخصی از بلوغ علمی و اجتماعی برسد.
فرضیه باغوحش با انتقادهای فراوانی روبهرو است. منتقدان میپرسند چگونه ممکن است همه تمدنهای پیشرفته، با فرهنگها و اهداف متفاوت، بر سر چنین قانونی توافق داشته باشند؟ همچنین اگر حتی یک تمدن این قانون را نادیده بگیرد، باید تاکنون نشانهای از حضور یا تماس آن دیده میشد.
سیگنال «Wow!»؛ مرموزترین پیام تاریخ جستوجوی فرازمینیها
در غروب ۱۵ اوت ۱۹۷۷، رادیوتلسکوپ «گوشبزرگ» (Big Ear) در اوهایوی آمریکا سیگنالی بسیار قدرتمند و غیرعادی از اعماق فضا دریافت کرد. چند روز بعد، اخترشناس جری آر. اِهمن هنگام بررسی دادهها، کنار این سیگنال تنها یک کلمه «Wow!» را نوشت که باعث شد این رویداد برای همیشه با همین نام در تاریخ علم ثبت شود.
نکته عجیب در مورد سیگنال مزبور این است که حدود ۷۲ ثانیه طول کشید و ویژگیهای آن با بسیاری از منابع طبیعی امواج رادیویی تفاوت داشت. قدرت آن بهطور ناگهانی افزایش یافت و سپس به همان سرعت کاهش پیدا کرد (یعنی دقیقاً همان الگویی که انتظار میرود از یک منبع بسیار دور در فضا رصد شود). علاوه بر این، فرکانس سیگنال نزدیک به خط هیدروژن بود. هیدروژن فراوانترین عنصر جهان است. اتمهای هیدروژن بهطور طبیعی امواج رادیویی با فرکانسی حدود ۱۴۲۰ مگاهرتز منتشر میکنند که این پدیده را «خط هیدروژن» مینامند. بسیاری از دانشمندان این طول موج را مناسبترین باند برای ارتباط میان تمدنهای هوشمند میدانند.
با وجود هیجان فراوان، این سیگنال هرگز دوباره تکرار نشد. در دهههای بعد، همان ناحیه از آسمان بارها با تلسکوپهای پیشرفتهتر بررسی شد، اما هیچ سیگنال مشابهی ثبت نشد. از دیدگاه بسیاری کارشناسان پرونده سیگنال «Wow!» همچنان باز است!
در طول سالها فرضیههای مختلفی نیز برای توضیح سیگنال «Wow!» مطرح شده است. برخی آن را ناشی از پدیدهای طبیعی و ناشناخته میدانند، بعضی احتمال میدهند از بازتاب امواج رادیویی زمینی ایجاد شده باشد و گروهی نیز آن را نامزدی جدی برای یک پیام فرازمینی تلقی میکنند. حتی نظریههایی درباره نقش دنبالهدارها نیز مطرح شد، اما هیچیک نتوانستهاند همه ویژگیهای این سیگنال را بهطور کامل توضیح دهند.
پروندههای UAP؛ دولتها واقعاً چه چیزهایی را پنهان یا منتشر کردهاند؟
برای دههها، اصطلاح «یوفو» مترادف با بشقابپرندهها و داستانهای علمیتخیلی بود، اما در سالهای اخیر، ارتش و نهادهای اطلاعاتی آمریکا اصطلاح جدیدی را به کار گرفتهاند UAP یا «پدیدههای ناشناس هوایی». این تغییر نام نشان میدهد که هدف پژوهشگران، بررسی علمی هر پدیده پروازی ناشناخته است؛ بدون آنکه از ابتدا آن را به موجودات فرازمینی نسبت دهند.
در سال ۲۰۲۰، وزارت دفاع آمریکا سه ویدئوی ثبتشده توسط خلبانان نیروی دریایی را رسماً منتشر کرد. در این ویدئوها، اجسامی دیده میشوند که رفتار پروازی غیرعادی دارند و خلبانان نیز از مشاهده آنها شگفتزده شدهاند. انتشار این تصاویر توجه افکار عمومی را دوباره به موضوع UAP جلب کرد و باعث شد دولت آمریکا تحقیقات رسمی گستردهتری را آغاز کند.
در سالهای بعد، کنگره آمریکا چندین جلسه استماع عمومی درباره این موضوع برگزار کرد و نهادی تخصصی به نام دفتر حلوفصل ناهنجاریهای همهدامنهها (AARO) برای بررسی گزارشهای UAP ایجاد شد. بر اساس گزارشها صدها مورد مشاهده ثبت شده است، اما بیشتر آنها پس از بررسی به پدیدههای طبیعی، خطاهای حسگرها، پهپادها یا اشیای معمولی نسبت داده شدهاند. تنها تعداد محدودی از موارد هنوز توضیح قطعی ندارند.
نکته مهم این است که «ناشناس بودن» به معنای «فرازمینی بودن» نیست. بسیاری از دانشمندان تأکید میکنند که تا امروز هیچ مدرک تأییدشدهای وجود ندارد که نشان دهد حتی یکی از این پدیدهها منشأ فرازمینی داشته است. با وجود این، بررسی UAP از دیدگاه علمی و امنیتی همچنان ادامه دارد.
پاناسپرمیا؛ آیا منشأ حیات روی زمین از فضا آمده است؟
شاید عجیبترین پرسش درباره فرازمینیها این نباشد که «آیا آنها وجود دارند؟»، بلکه این باشد که آیا ما خود ریشهای فرازمینی داریم؟! این ایده در قالب فرضیهای به نام «پاناسپرمیا» (Panspermia) مطرح شده است. بر اساس این فرضیه، مواد اولیه حیات یا حتی میکروارگانیسمهای بسیار مقاوم ممکن است از طریق شهابسنگها، دنبالهدارها یا غبار میانسیارهای به زمین رسیده و آغازگر حیات در سیاره ما شده باشند.
پاناسپرمیا ادعا نمیکند که انسان یا موجودات امروزی مستقیماً از سیارهای دیگر آمدهاند. بلکه میگوید ممکن است نخستین مولکولهای زیستی یا میکروبهای اولیه در نقطهای دیگر از منظومه شمسی یا حتی کهکشان شکل گرفته و سپس در اثر برخورد اجرام آسمانی به زمین منتقل شده باشند. در این صورت، زمین محل آغاز حیات نبوده، بلکه مکانی برای ادامه تکامل آن بوده است.
دانشمندان شواهدی یافتهاند که نشان میدهد برخی از مولکولهای آلی، مانند اسیدهای آمینه، در شهابسنگها و دنبالهدارها وجود دارند. همچنین آزمایشها نشان دادهاند که بعضی از باکتریها و هاگهای میکروبی میتوانند برای مدت محدودی در شرایط سخت فضا، مانند خلأ، سرما و تابش شدید، زنده بمانند. این یافتهها نشان میدهد که انتقال مواد زیستی در فضا، دستکم از نظر فیزیکی، کاملاً غیرممکن نیست.
با این حال، فرضیه پاناسپرمیا هنوز پاسخی قطعی ارائه نمیدهد. حتی اگر حیات از جای دیگری به زمین آمده باشد، این پرسش باقی است که نخستین بار حیات در کجا و چگونه به وجود آمده است؟ بنابراین، این فرضیه تنها محل آغاز حیات را به نقطهای دیگر منتقل میکند. امروزه پاناسپرمیا یکی از فرضیههای جدی اما اثباتنشده در زیستشناسی و اخترزیستشناسی است.
پیشنهاد مطالعه: «2001: ادیسه فضایی»: به چه معناست و چگونه ساخته شده است؟
