تاریخ و فرهنگ زورخانه

بچه که بودم، گاهی تلویزیون ایران صبح‌ها تصاویری نشان می‌داد از محلی به نام زورخانه، که در غرفه‌ای از آن مردی میانسال نشسته در زیر یک طاق نصرت، با تنبکی در دست ضرب می‌گرفت و اشعار حماسی و مذهبی می‌خواند. پایین‌تر در یک فضای گودمانند مردها به ترتیب سن از خردسال تا پیرمرد وارد می‌شدند و حرکاتی موزون را همراه با این شعرها و ضرب‌ها انجام می‌دادند.

برای من، کارهایی که به‌ویژه بچه‌های خردسال انجام می‌دادند واقعا دیدنی و جالب بود؛ آن لباس‌های یکدست با شلوارک‌هایی که تا زیر زانو می‌رسید، پازدن‌های ابتدای کار، چرخیدن‌هایی که به تدریج تندتر می‌شد و بعد کارهایی که آدم‌های بزرگتر و پرزورتر انجام می‌داند، آن میل‌ گرفتن‌ها و کباده زدن‌ها. البته آن‌وقت‌ها نمی‌دانستم نام این ابزارها چیست و چه مفهومی دارند؟

به‌تازگی، بعد از سال‌ها شرایطی پیش آمد که کتابی کوچک بخوانم درباره‌ی تاریخ و فرهنگ زورخانه و دست‌کم نام این حرکات و آداب را یاد بگیرم و کمی با ورزش زورخانه آشنایی به‌هم بزنم.

کتاب کوچک «تاریخ و فرهنگ زورخانه» نوشته‌ی اسفندیار درکه، درواقع جزوه‌ای جامع و اجمالی از آداب و ورزش‌ها و اصطلاحات زورخانه‌ای است. نویسنده تلاش کرده اطلاعات پایه و ضروری را جهت آشنایی اولیه با یکی از نمادهای فرهنگی و هویتی ایرانیان در این کتابچه بگنجاند. بنابراین محتوای اجمالی کتاب آنقدر نیست که همه‌ی جنبه‌های زورخانه را از دیدگاه یک پژوهشگر از نظر بگذراند اما برای مخاطب عامی که بخواهد پا در زورخانه بگذارد یا درباره‌ی فضا و جزئیات آن بیشتر بداند، یک فرهنگ‌نامه‌ی کافی و مفید است.

کتاب دارای چهار بخش کلی است.

بخش اول «تاریخ زورخانه در ایران» نام دارد. در این بخش نویسنده مروری کلی دارد بر جایگاه آیین پهلوانی و عیاری در تاریخ ایران. بنا به گفته‌ی ایشان ورزش و مسئولیت اخلاقی و اجتماعی در ایران قدیم همواره در پیوند با یکدیگر بودند و قصد ورزشکاران هم کسب مهارت‌های نظامی بوده و هم کسب فضایل اخلاقی. باوجود تغییرات اجتماعی مهمی چون حمله‌ی اعراب و ظهور صفویه، پیشکسوتان و کهنه‌سواران برخاسته از زورخانه‌ها نقش موثری در سازماندهی اجتماعی داشته‌اند، اما به‌تدریج از اواسط دوره‌ی ناصرالدین‌شاه با زوال آیین جوانمردی، کار زورخانه به دست برخی پهلوان‌باشی‌ها و لوطیهایی می‌افتد که خدمتگزار اشراف و خان‌ها بوده‌اند.

بخش دوم درباره‌ی «بنای زورخانه» است. در این بخش نویسنده به ارتباط نزدیک پهلوانان با اهل تصوف می‌پردازد و شکل و نمای داخلی و خارجی ساختمان زورخانه را متاثر از تکیه‌ها و خانقاه‌ها می‌داند. به طور سنتی، نمای بیرونی زورخانه چهارگوشه است با یک گنبد. در ورودی کوتاه است تا واردشوندگان با احترام و تواضع وارد شوند. گود، فضایی پنج ضلعی یا بیشتر است که کمی پایینتر از سطح زمین قرار دارد و محل اصلی ورزش ورزشکاران است. در اطراف گود غرفه‌هایی هستند که تماشاگران به تماشا می‌نشینند. مهمترین غرفه، سَردَم نام دارد و محل نشستن مرشد است. در ادامه‌ی این بخش، نویسنده به توصیف فضای زورخانه می‌پردازد که اغلب با تمثال حضرت علی، نقاشی‌ صحنه‌هایی از شاهنامه و عکس پهلوانان قدیمی آراسته می‌شود.

بخش سوم مربوط است به «وسایل، تمرینات و عملیات ورزش زورخانه‌‌ای». در این بخش درباره‌ی لباس ورزشکار صحبت شده که یا لنگ است یا شلوارک کوتاهی تا روزی زانو به نام تُنُکه که خود دارای تزییناتی است یا هردو با هم. بیشتر تمرینات ورزش زورخانه با وسایلی ویژه صورت می‌گیرد که شباهت زیادی به وسایل جنگی قدیمی دارد. این ابزارها عبارتند از سنگ، تخته شنو، میل و کباده. در ادامه‌ی این بحث، نویسنده درباره‌ی عملیاتی که در زورخانه‌ها با این وسایل یا بدون آن‌ها انجام می‌شود نوشته؛ از میل گرفتن و کباده زدن گرفته تا پای زدن و چرخیدن و کشتی گرفتن.

بخش آخر کتاب درباره‌ی «آداب و رسوم زورخانه‌ای» است که فهرست‌وار نام برده شده. این آداب که مبتنی بر اصول جوانمردی، عدالت، صفا و ادب هستند از لحظه‌ی ورود به زورخانه تا زمان خارج شدن از آن را شامل می‌شوند و هر ورزشکاری وظیفه دارد به آن احترام بگذارد و به جا بیاورد. از جالب‌ترین بخش‌هایی که برایم جالب‌تر بود آداب خوش‌آمدگویی مرشد است:

«مرشد وظیفه دارد برای هرکس که به زورخانه وارد یا از آن خارج می‌شود، با در نظر گرفتن مرتبه و سابقه کسوت ورزشی، تشریفاتی بدین شرح به عمل آورد:

اگر تازه‌کار و یا غیرورزشکار باشد، مرشد، فقط می‌گوید: «خوش آمدی.»

اگر سابقه‌دار باشد، پس از گفتن «خوش آمدی»، از حضار طلب می‌کند که برای ورود او صلوات بفرستند.

اگر پیشکسوت باشد، می‌گوید: «صفای قدمت» و پس از طلب صلوات از حضار برای او ضرب می‌گیرد.

اگر پهلوان باشد، علاوه بر ادای تشریفات، زنگ را هم به صدا درمی‌آورد.»

کتاب «تاریخ و فرهنگ زورخانه» از مجموعه کتاب‌های کم‌حجمی است که موسسه کتاب همراه در زمینه‌ی ادبیات و معارف و دستاوردهای گوناگون دانش و هنر منتشر کرده. نثر کتاب بسیار روان، پاکیزه و روشن است و می‌تواند برای نوجوانان و عموم علاقمندان به تاریخ و فرهنگ ایران به‌ویژه ورزش باستانی زورخانه و کشتی مفید باشد.