بدو! پنج تا کتاب بگو برا حافظ!
-: بدو بدو…پنج تا کتاب بگو برا حافظ!
در واقع این شروع مکالمه بود، نه یک جمله از وسطش. تلفن را برداشتم و رفیق جان سلام نکرده این را گفت. البته متعجب نشدم، آدم روال رفیقش را میشناسد بالاخره. بعضیها هم همیشه روی دور تند هستند، هولاند و حرف را از وسطش شروع میکنند.
من اما اگر بخواهم از وسط شروع نکنم و ماجرا را از اول تعریف کنم باید خدمتتان عرض کنم که رفیق جوان ما عاشق حافظ است و تازه شروع کرده دیوانش را خواندن و سعی در فهمیدن ارجاعاتش دارد. قرار هم ندارد برود کلاس و راستش از کلاسهای دانشکده هم بهره ای نبرده آنطور که به جانش بچسبد. برای همین افتاده به تکاپو خودش بخواند و خودش کشف کند و بفهمد و کیف کند، که خوب بهتر هم هست _لااقل به نظر من_ این شد که مغزم را جوریدم ببینم چی به ذهنم میرسد، همان وقت دو سه تا گفتم و تا او برود دنبال نخود سیاه و پیدایشان کند بقیهاش را هم پرسوجو کردم و حاصلش شد اینها:
مکتب حافظ / منوچهر مرتضوی
منوچهر مرتضوی (زاده تیر ۱۳۰۸ در تبریز – درگذشته ۹ تیر ۱۳۸۹ در تبریز)، ادیب، نویسنده و پژوهشگر ایرانی و استاد زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه تبریز و حافظشناس برجسته، کتابی دوجلدی دارد با عنوان مکتب حافظ، که سال 1344 نوشت و منتشر کرد، و حالا در یک قدمی شصت سالگیاش هنوز از معتبرترین کتابهای مرجع درباره شناخت حافظ و شعرش است.
مرتضوی این کتاب را به صورت مجموعهای از یادداشتها تالیف کرده است، نه فقط با هدف شناساندن حافظ. در واقع الفبای ورود به جهان حافظ و درک معنای ابیات او را بیان کرده است. کتاب سه باب دارد و یک دیباچه و یک مقدمه و چهار فهرست که به تفصیل نامهای اشخاص، اماکن، فرقهها و گروهها و … را آورده است.
باب اول را به تصوف اختصاص داده (که در زمانه حافظ چنانچه میدانیم به ابتذال کشیده شده بود) درباره تصوف عابدانه و عرفان عاشقانه و تصوف مثبت و منفی هم سخن میگوید و منتقدانه درباره اختلاف و اشتراک مشرب حافظ و مشرب ملامتی و قلندری صحبت میکند و بالاخره به مکتب رندی میپردازد.
باب دوم رمزها و نمادها و اصطلاحات دیوان حافظ را توضیح میدهد و نکته های اصلی از مشرف عارفانه و مضامین عارفانه شعر او، ارتباطش با مولوی و عطار و نهایتاً در بخشی جدا تاثیرپذیریش از داستان شیخ صنعان را. باب سوم هم طبقهبندی دقیق رمزها و اصطلاحات شعر اوست، و بررسی کاربردهای عنادی و ملامتی و تعیین و تشخیص رموز مکتب عرفان عاشقانه حافظ.
نقشی از حافظ / علی دشتی:
علی دشتی (زاده ۱۱ فروردین ۱۲۷۶ در کربلا – درگذشته ۲۵ دی ۱۳۶۰ خورشیدی در تهران) پژوهشگر، نویسنده، اندیشمند، مترجم، منتقد ادبی، روزنامهنگار، دیپلمات، عضو مجلس سنا و مجلس شورای ملی، و سفیر ایران در مصر بود. کتاب نقشی از حافظ او آن چیزی است که آدم میتواند بخواند و مدهوش حافظ بشود.
کتاب، پنج بخش دارد: بخش آغاز، حافظ در عالم لفظ، حافظ در جهان اندیشه، هنر حافظ و بررسی اندیشه و شعر حافظ. آنطور که خودش مینویسد، نمیخواسته بیوگرافی حافظ را نوشته باشد:
«غرض من نوشتن بیوگرافی نیست. نه میتوانم و نه میخواهم شرح حال بنویسم. من میخواهم حافظی را که دوست دارم، حافظ درویش و گدا که پشمین کلاه خویش را به صد تاج خسروی برابر نمیکند، حافظی که رستگاری جاوید را در کم آزاری میداند و آن همت را دارد که از هر چه رنگ تعلق پذیرد آزاد باشد نشان دهم. و در این کار از خود او همت خواستهام و هر چه در این خلاصه نگاشته شده الهامی است از دیوان خود او.»
نگفته پیداست که در این جملات از تعابیر خود حافظ استفاده کرده و در آخر هم نیم نگاهی دارد به این بیت حافظ:
بر سر تربت ما چون گذری همت خواه که زیارتگه رندان جهان خواهد بود
شرح شوق / سعید حمیدیان:
سعید حمیدیان (زاده ۱۳۲۴ در تهران) استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبایی است، و کتابی پنج جلدی دارد با نام شرح شوق؛ جمع آوری مطالب این کتاب بیست و پنج سال طول کشیده، و پنج سال هم صرف نگارش آن شده است. که خودش گویاست چقدر میتواند مفصل باشد!
این کتاب شبیه شرح های سنتی نیست و به تشریح لغوی و دستوری اشعار و البته ساده کردن و توضیح نپرداخته؛ او در واقع هم عناصر هر غزل را با دقت تجزیه و تحلیل کرده و هم کل اشعار و هم تک بیت تک بیت ها را تشریح کرده است. حمیدیان به ساختار هر شعر نگاه کرده و اجزای آن را هم در پیوند با یکدیگر، چه از لحاظ مضمون و معنا و هم از نظر عناصر بیانی مثل تشبیه و استعاره و نماد و تصویرسازی و زبان و صنایع شعری تحلیل کرده است.
کار بزرگ حمیدیان در این کتاب تفسیر شعر حافظ با اشعار خود او، و شرح و تفسیر آن با ابزار شعر و سخن پارسی در گسترهای از مهمترین و برجستهترین متون است.
آیینه جام / عباس زریاب خویی:
عباس زریاب خویی (۲۰ مرداد ۱۲۹۸، خوی – ۱۴ بهمن ۱۳۷۳، تهران)، مورخ، ادیب، نسخهشناس، نویسنده و مترجم ایرانی بود که تحصیل کرده دانشکده معقول و منقول دانشگاه تهران و فارغ التحصیل دانشگاه یوهانس گوتنبرگ شهر ماینز آلمان در رشته فلسفه بود. کتاب آیینه جام او، کتاب بزرگ و مفصلی نیست؛ در واقع این کتاب شرح دشواریهایی است که باقی شارحان غزل حافظ به آنها نپرداخته اند.
زریاب خویی از روش مقایسه و تطبیق برای درک معانی اشعار حافظ استفاده کرد و ابتدا کارش را با نسخۀ حافظ قزوینی شروع کرد، اما وقتی پرویز ناتل خانلری چاپ جدید دیوان حافظ را بر پایۀ مقایسه و تطبیق نسخ قدیمیتر از نسخ مورد استفادۀ قزوینی را منتشر کرد، بر مبنای آن نسخه کارش را ادامه داد. در این کتاب او گاهی به معانی بعضی از ابیات و الفاظ دشوار حافظ پرداخته، گاهی بعضی از مفاهیم را توضیح داده و گاهی نیز به تأویل و تفسیر مشغول شده است.
از کوچه رندان / عبدالحسین زرین کوب:
عبدالحسین زرین کوب (زاده 1301 در بروجرد _ در گذشته 1378 تهران) ادیب، تاریخ نگار، منتقد ادبی، نویسنده، و مترجم برجسته ایران معاصر است که به هفت زبان مسلط بود. او هم تحصیلات آکادمیکش را در دانشکده معقول و منقول دانشگاه تهران شروع کرد و در مقطع دکترای زبان و ادب فارسی از این دانشگاه فارغ التحصیل شد و در دانشگاه های بسیاری به تدریس پرداخت. او در سال 1349 کتاب از کوچه رندان را منتشر کرد.
این کتاب درباره زندگی و اندیشه حافظ است و نشاندهنده تسلط او به تاریخ. در عین حال از زوایای مختلف شعر، شخصیت و افکار حافظ را بررسی و گاهی نقد می کند. آنچه او _بیطرفانه و بدون قضاوت_ درباره حافظ میگوید را به صورت مستند بیان میشود؛ که کار بسیار سختی است، چرا که آثار بجا مانده از حافظ زیاد نیستند و پانصد و اندی شعر باقیمانده از او مهمترین منبع بررسی تاریخی روزگار اوست. از کوچه رندان دوازده فصل دارد و زوایای جالبی از زندگی حافظ و اندیشه اش را نشان میدهد، و هنوز هم جزو پرفروشترین کتابها درباره حافظ است.
***
حالا من پنج تا کتاب را گفتم، ولی خداوکیلی حافظ را با خواندن شعرش باید شناخت. اگر همین پانصد غزل حافظ را نخوانی، پنج هزار تا کتاب هم فایده نمیکند!
