گریز از روایت آخرالزمان زیستمحیطی
۷ مستند درباره توانایی زمین برای ترمیم خویش
در روزهایی که نپال با یکی از مرگبارترین فجایع طبیعی سالهای اخیر خود روبهروست، تصویر ما از رابطه انسان و طبیعت بار دیگر به پرسش کشیده میشود. فروریختن تودهای یخ و رانش گسترده در مرز نپال و تبت، سیلابی ویرانگر به راه انداخت که جان صدها نفر را گرفت و هزاران نفر را مفقود کرد. ابعاد این فاجعه یادآوری میکند که تغییرات محیطی چگونه میتوانند در زمانی کوتاه به بحرانی انسانی بدل شوند.
اما در کنار پرسش درباره چگونگی پیشگیری و مداخله، پرسش دیگری نیز مطرح است: آیا طبیعت فقط نیرویی است که باید مهار شود، یا تواناییهایی برای سازگاری و بازسازی دارد که هنوز بهدرستی نمیشناسیم؟
روایت آخرالزمان اقلیمی گاهی ما را به این تصور میرساند که زمین قربانی شکنندهای است که برای نجات، چشم به مداخله انسان دوخته، اما اگر واقعیت تا حدی متفاوت باشد چه؟
گزارشهای روزانه درباره گرمایش زمین، کاهش تنوع زیستی و نابودی زیستگاهها، ابعاد جدی بحران زیستمحیطی را بهدرستی نشان میدهند. بااینحال، تمرکز مداوم بر ویرانی و جستوجوی راه نجات صرفاً در فناوری، پیامد دیگری هم دارد: اضطراب زیستمحیطی و احساس ناتوانی در عمل.
شاید لازم باشد پرسش بنیادیتری مطرح کنیم: آیا طبیعت فقط قربانیای شکننده است که منتظر دخالت ماست، یا شبکهای پیچیده و هوشمند که سازوکارهای ترمیم و بازسازی خودش را نیز در اختیار دارد؟
هفت مستندی که در ادامه معرفی میشوند، از زاویههای متفاوت به همین پرسش نزدیک میشوند؛ از فرهنگ نهنگها و حافظه فیلها تا قارچهای زیرزمینی و کشاورزی باززاینده. آنها ما را وامیدارند طبیعت را نه صرفاً بهعنوان چیزی که باید از آن حفاظت کنیم، بلکه بهعنوان جهانی زنده با تواناییهای شگفتانگیز خودش ببینیم.
از فرهنگ نهنگها تا حافظه فیلها
۱. Fathom (2021): بومشناسی ارتباط و فرهنگ نهنگها
لحظهای گذرا از تمدنی گسترده و معناآفرین که زیر سطح سنگین و خاموش آب پنهان شده است.
ما معمولاً فرهنگ، زبان و ساختارهای پیچیده اجتماعی را ویژگیهایی مختص انسان میدانیم. Fathom این تصور را به چالش میکشد و ما را به جهان ارتباطات صوتی نهنگهای گوژپشت میبرد.
مستند، پژوهش دو زیستشناس دریایی، میشل فورنت و الن گارلند، را دنبال میکند که تلاش دارند آواهای نهنگهای گوژپشت و شبکه ارتباطی آنها را در پهنه اقیانوس رمزگشایی کنند.
آنچه میبینیم صرفاً یک غریزه زیستی نیست؛ بلکه نمونهای از انتقال فرهنگی در حیات وحش است. الگوهای ارتباطی از نسلی به نسل دیگر منتقل میشوند، در طول زمان تغییر میکنند و در جغرافیاهای مختلف گسترش مییابند.
این نگاه، اقیانوس را از تودهای عظیم از آب که صرفاً باید آن را پاک نگه داشت، به کتابخانهای زنده با زبانی کهن تبدیل میکند؛ زبانی که پیش از قضاوت درباره آن، باید یاد بگیریم به آن گوش دهیم.
۲. Jane (2017): فروپاشی نگاه انسانمحور
مشاهده واقعی زمانی آغاز میشود که غرور انسان در برابر عظمت حیات وحش رنگ ببازد.
برای دههها، حیوانات در سنت علمی و فلسفی غرب موجوداتی فاقد احساس و اندیشه تلقی میشدند و توانایی ساخت و استفاده از ابزار، یکی از مهمترین مرزهای میان انسان و حیوان به شمار میرفت.
در دهه ۱۹۶۰، جین گودال، پژوهشگری جوان، به میان شامپانزههای وحشی پارک ملی گومبه رفت و با مشاهده دقیق زندگی آنها، این تصور را تغییر داد. او نشان داد که شامپانزهها ابزار میسازند و به کار میبرند، روابط اجتماعی پیچیدهای دارند و حتی سوگ و اندوه را تجربه میکنند.
لوئیس لیکی، دیرینمردمشناس برجسته، پس از مشاهده یافتههای گودال در پیامی تاریخی نوشت:
«حالا باید تعریفمان از ابزار و نیز تعریفمان از انسان را تغییر دهیم، یا شامپانزهها را انسان بدانیم.»
جین یادآوری میکند که گاهی برای شناخت طبیعت، بیش از هر چیز باید از میل خود به دخالت کردن دست برداریم و تنها با صبر و بیطرفی مشاهده کنیم.
۳. The Elephant Queen (2019): حافظه بومشناختی میان نسلها
بقا، نقشهای است که نسل به نسل بر حافظه و پوست حک میشود.
در خشکسالی سخت دشتهای آفریقا، بقای یک گله فیل به دانش و حافظه آتنا، مادهفیل سالخورده و رهبر گله، وابسته است. او گله را در مسیری دشوار هدایت میکند تا به منابع آب پنهان دست پیدا کنند.
این مستند مفهوم مهمی را درباره حیات وحش مطرح میکند: حافظه فرهنگی. نقشهای که آتنا در ذهن دارد، صرفاً اطلاعاتی ژنتیکی نیست؛ دانشی است که از نسلهای پیشین آموخته و در طول زندگی خود آزموده.
از این منظر، حفاظت از گونههای در معرض خطر نباید فقط به آمار جمعیت محدود شود. تجربه و دانش حیوانات سالخورده و انتقال آن به نسلهای بعد نیز بخشی از سرمایه یک اکوسیستم است.
وقتی بهترین کار، کنار رفتن است
۴. The Velvet Queen (2021): فلسفه انتظار و مشاهده طبیعت
برای دیدن حضور کهن طبیعت، باید نخست خود را به سکوت یخزده و بیاعتنای آن بسپاریم.
ما معمولاً احیای طبیعت را اقدامی فعال و همراه با مداخله میدانیم. اما گاهی نخستین و دشوارترین کار، ایستادن و صبر کردن است.
The Velvet Queen وینسنت مونیه، عکاس حیات وحش، و سیلون تسون، نویسنده، را در جستوجوی پلنگ برفی در ارتفاعات سرد و دورافتاده تبت دنبال میکند. فیلم بیش از آنکه یک مستند کلاسیک درباره طبیعت باشد، نوعی تأمل درباره رابطه انسان و طبیعت است.
در جهانی که سرعت و نتیجه فوری ارزش محسوب میشوند، فیلم از ما میخواهد فقط حضور داشته باشیم و مشاهده کنیم. حیات وحش چیزی نیست که باید فتح یا صرفاً به داده تبدیل شود؛ حضوری کهن است که وقتی مرزها و سکوتش را محترم بشماریم، خود را آشکار میکند.
۵. The Biggest Little Farm (2018): کشاورزی باززاینده
احیای یک اکوسیستم رؤیایی شاعرانه نیست؛ باید دستهایت را در سازوکار خام و بیرحم زمین فرو ببری.
در بحث بحران محیطزیست، اغلب میپرسیم چه کارهایی را نباید انجام دهیم. The Biggest Little Farm پرسش دیگری مطرح میکند: چگونه میتوانیم در کنار طبیعت، متفاوت عمل کنیم؟
این مستند داستان هشت سال تلاش برای احیای زمینی ۲۰۰ هکتاری است که در اثر کشاورزی تککشتی، تنوع زیستی خود را تقریباً از دست داده بود. این زمین بهتدریج و با استفاده از اصول کشاورزی باززاینده، به اکوسیستمی پویا و خودتنظیمگر تبدیل شد.
راهحل بسیاری از مشکلات، از هجوم حلزونها تا خشکسالی، نه استفاده بیشتر از مواد شیمیایی، بلکه ایجاد تعادل میان گونههای مختلف بود؛ گاهی با وارد کردن یک شکارچی طبیعی و گاهی با کاشت گیاهانی که میتوانستند در کنار یکدیگر به اکوسیستم کمک کنند.
فیلم نشان میدهد که احیای طبیعت فقط یک آرمان رمانتیک نیست؛ میتواند الگویی عملی و قابل اجرا باشد.
ایده رابطه متقابل میان انسان و جهان زنده، یادآور کتاب Braiding Sweetgrass اثر رابین وال کیمرر است؛ اثری که دانش علمی و دانش بومی را در کنار هم قرار میدهد و از ما میخواهد رابطهمان با دیگر موجودات زنده را نه صرفاً بر پایه بهرهبرداری یا حفاظت، بلکه بر اساس شنیدن، دریافت و بخشیدن دوباره تصور کنیم.
شبکههای پنهان حیات و مرزهای جهان انسانی
6.. Fantastic Fungi(2019): شبکه پنهان حیات در جنگل
معماری واقعی جنگل، شبکهای میکروسکوپی و شگفتانگیز است که در تاریکی مطلق زندگی میکند.
سالها جنگل را میدان رقابت درختان برای نور و آب تصور میکردیم. Fantastic Fungi ما را به جهانی نامرئی در زیر خاک میبرد: شبکههای میکوریزایی که گاهی از آنها با عنوان «وب گسترده جنگل» یاد میشود.
البته برخی ادعاهای مشهور درباره ارتباط مستقیم درختان و انتقال مواد مغذی میان آنها، از شواهد علمی موجود فراتر رفته و تا حدی رمانتیک شدهاند. اما نقش واقعی قارچها در تجزیه و بازیافت مواد در اکوسیستم همچنان اهمیت بنیادی دارد.
این مستند نگاه ما را به مرگ نیز تغییر میدهد: در طبیعت، پایان یک موجود میتواند بخشی از چرخه آغاز زندگی موجودی دیگر باشد. شاید برای فهم جنگل، لازم باشد به جای دیدن مجموعهای از درختان جدا از هم، شبکه پیچیده روابط میان موجودات زنده و مرده را ببینیم.
۷. My Octopus Teacher (2020): همدلی میانگونهای و ترمیم روان
برای ارتباط با نوعی آگاهی کاملاً متفاوت، باید نخست مرزهای جهان خودمان را پشت سر بگذاریم.
شاید شخصیترین فیلم این مجموعه، My Octopus Teacher باشد؛ داستان فیلمسازی که در دورهای از فرسودگی شدید روحی، در جنگلهای کلپ سواحل آفریقای جنوبی با یک هشتپای وحشی ارتباطی عمیق برقرار میکند.
هشتپاها از نظر تکاملی فاصله زیادی با انسان دارند و بخش بزرگی از نورونهایشان در بازوهایشان قرار گرفته. بااینحال، فیلم توانایی شگفتانگیز آنها در حل مسئله، کنجکاوی و یادگیری را به نمایش میگذارد.
در اینجا مرز میان مشاهدهگر و مشاهدهشونده از میان میرود؛ گویی انسان دیگر تنها کسی نیست که قرار است چیزی بیاموزد. تنوع زیستی نیز از یک مفهوم انتزاعی یا «منبع» طبیعی فراتر میرود و به جهانی از موجودات زنده تبدیل میشود که میتوان با آنها رابطهای عاطفی برقرار کرد.
آیا ما طبیعت را نجات میدهیم، یا طبیعت ما را؟
این هفت مستند از زاویههای مختلف یک پیام مشترک دارند: زمین هنوز تسلیم نشده!
اگر از کنترل و مدیریت همهچیز فاصله بگیریم و برای سازوکارهای طبیعیِ ترمیم و بازسازی فضا ایجاد کنیم، توانایی زمین برای بازگشت، میتواند بسیار بیشتر از چیزی باشد که روایتهای آخرالزمانی به ما میگویند.
حفاظت از طبیعت به معنای قرار دادن آن زیر یک گنبد شیشهای یا نگهداری از آن همچون شیئی موزهای نیست. حفاظت، پیش از هر چیز، به معنای احترام گذاشتن به پیچیدگی، فرهنگ، حافظه و سازوکارهای خودتنظیمگر حیات است.
این نگاه به طبیعت، از بدبینی مطلق فاصله دارد، بیآنکه بحران واقعی را انکار کند. شاید به همین دلیل است که در زندگی روی سیاره ما (A Life on Our Planet)، دیوید اتنبرو نیز پس از روایت یک عمر مشاهده تغییرات جهان طبیعی، به جای تسلیم شدن در برابر زوال، بر امکان ترمیم و بازگرداندن تعادل تأکید میکند.
شاید برای رهایی از اضطراب فلجکننده زیستمحیطی، لازم باشد پرسشی دشوارتر از همیشه از خود بپرسیم:
آیا کلید واقعی حل بحران زیستمحیطی این نیست که ما کمی کنار برویم و اجازه دهیم طبیعت کار خودش را انجام دهد؟
*این مطلب ترجمهای از مقاله «Escaping the Ecological Doomsday Narrative: 7 Documentaries on the Earth’s Power of Self-Regeneration» منتشرشده در The Great Planet است که برای انتشار فارسی، با حفظ هسته استدلال و محتوای اصلی، ویرایش و اندکی کوتاه شده است.
سفرمفر
