فیتزجرالد و دنیای دیوانه‌ی عصر جاز

13 خرداد 1404

آرزو حسینی

در دهه‌ی پرهیاهوی بیست موسوم به عصر جاز، که با آزادی‌ها و سبک تازه‌ی زندگی همراه بود، اسکات فیتزجرالد جوان دست به قلم برد و در آثارش از آدم‌هایی نوشت که در دل زرق و برق و لذت‌های گذرای این جامعه، هویت و عشق را طلب می‌کردند. «گتسبی بزرگ» روایت همین جستجوست که فیتزجرالد در آن با نقب‌زدن به رویای آمریکایی و تناقضات آن، آرزوهای پرشور و ناکامی‌های مردی به نام جی گتسبی را به تصویر می‌کشد. «گتسبی بزرگ» شاهکار و پیشگام ادبیات مدرن، همچنان در صدسالگی نماد جاه‌طلبی و شکست‌های انسانی است.

این مقاله را ۱۲ نفر پسندیده اند

فیتزجرالد و دنیای دیوانه‌ی عصر جاز

به بهانه‌ی صدسالگی «گتسبی بزرگ»

اگرچه اسکات فیتزجرالد در اوایل دهه‌ی بیست به عنوان نویسنده‌ی آینده‌دار از شهرت و محبوبیت قابل توجهی برخوردار بود و آثارش مورد توجه منتقدان قرار می‌گرفت اما پس از مدتی به دلیل مشکلات مالی و بحران‌های شخصی و عاطفی آن درخشش روزهای نخست را از دست داده بود. از این منظر شاید فکرش را نمی‌کرد که تنها یک‌ دهه بعد از مرگش تبدیل به یکی از بزرگترین نویسندگان تاریخ ادبیات آمریکا شود و رمان «گتسبی بزرگ»‌ او لقب شاهکار ادبیات رئالیستی را به دست بیاورد.

فیتزجرالد در زمانه‌ای (1896-1940) می‌زیست که جامعه‌ی آمریکا دستخوش تغییرات فرهنگی و ادبی زیادی بود؛ در آن روزگار نویسندگان خلاق بزرگی دست‌به‌قلم بودند، کسانی که نگاه مبتکرانه و تازه‌ای به ادبیات داشتند و متون درخشانی را هم آفریدند. فرصت و اقبال برای فیتزجرالد چندان زیاد نبود چراکه در زمان مرگ تنها چهل و چهار سال داشت.

*اسکات فیتزجرالد، همسرش زلدا و دخترشان اسکاتی*

دهه‌ی بیست در نوشته‌های فیتزجرالد دوران مهم و تعیین کننده‌ای است. این دهه که به عنوان «عصر جاز» شناخته می‌شود دهه‌ی پرتلاطمی بود و به عنوان یکی از جذاب‌ترین و پیچیده‌ترین دوران تاریخ آمریکا حامل دگرگونی‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی عمیقی بود. درست پس از جنگ عالمگیر اول ایالات‌متحده وارد دوره‌ای از رشد اقتصادی شد که همراه با آن تولید و مصرف فزونی گرفت و سبک زندگی افراد به‌خصوص نسل جوان به سرعت تغییر کرد.

به موازات آن تحولاتی در حوزه‌ی فرهنگ اتفاق افتاد. در پی سرخوشی دوران پس از جنگ، فضا به سمت جشن‌ها و شادنوشی‌ها رفت و موسیقی جاز به عنوان نوعی از موسیقی پرنشاط و پرجنب‌وجوش رایج شد و سبک‌های جدید رقص‌ مثل رقص چارلستون محبوبیت یافت. در همین زمان صنعت سینما هم رونق می‌گرفت و فضای جامعه به شدت تحت‌تاثیر هالیوود و ستاره‌هایش قرار داشت. برای زنان هم دوران بسیار مهمی بود، دورانی که حق رای به دست آوردند و به تبع آن در بینش، انتظارات و سبک و سیاق زندگی‌شان دگرگونی‌های بزرگی رخ داده بود.

فیتزجرالد در آغاز این دوران رمان‌های «این سوی بهشت» و «زیبا و ملعون» را نوشت که روی‌هم‌رفته مورد توجه جامعه‌ی ادبی قرار گرفتند.

در طول سال‌های 1920 تا 1924 او به همراه همسرش زلدا راهی پاریس شد. فضای پاریس در آن زمان میزبان جمع گسترده‌ای از نویسندگان و هنرمندان آمریکایی بود که سرخورده از جنگ و تلاطم دیوانه‌وار جامعه در پی روزنه‌های فرهنگی تازه‌ای بودند. بسیاری از این نویسندگان این دوره که به «نسل گمشده» معروف شدند تحت‌تاثیر زندگی در پاریس آثار ارزشمندی را خلق کردند.

«گتسبی بزرگ» یکی از همین‌ آثار بود که بلافاصله پس از بازگشت از پاریس در سال 1925 نوشته شد -که البته ممکن است بخش‌هایی از آن در پاریس نوشته شده باشد. فیتزجرالد در این رمان با نقد واقعیات اجتماعی مثل رفاه‌زدگی و گذرا بودن لذت‌ها، داستان کسانی را روایت می‌کرد که به طور غم‌انگیزی در جستجوی خوشبختی بودند.

ناشر «گتسبی بزرگ» انتشارات خوش‌نام اسکریبنر بود. اسکریبنر ناشر مهم‌ترین آثار دوران مدرن آمریکا، از آغاز فعالیت حرفه‌ای فیتزجرالد همراه او بود و نوشته‌هایش را منتشر می‌کرد. فیتزجرالد به این رمان خوش‌بین بود و فکر می‌کرد که حداقل 75000 نسخه بفروشد ولی شش ماه بعد فقط 20000 نسخه از این کتاب به فروش رفت و نسخه‌های باقیمانده روانه‌ی انبار شدند. هرچند منتقدان با این اثر برخورد خوبی داشتند اما بازار کتاب از آن استقبال نکرد. شاید به این خاطر که رقبایش قدر بودند و دیگر اینکه رویکرد و سبک ادبی آن برای مخاطب عام تازگی داشت.

اما در دهه‌ی 1950 پس از ته‌نشین شدن تجربه و پیامدهای جنگ عالمگیر دوم، نوعی تفکر انتقادی نسبت به تحولات جامعه و تناقضات پنهان رویای آمریکایی شکل گرفت که باعث شد رمان «گتسبی بزرگ» بار دیگر در مرکز توجه قرار بگیرد. تمرکزی که این کتاب بر مفاهیمی چون آرمانگرایی و ثروت داشت، باعث اقبال جوانان به این رمان گردید. بعد از این بود که گتسبی بزرگ به عنوان بخش مهمی از ادبیات و فرهنگ آمریکا به مدارس و دانشگاه‌ها راه یافت و تا حال‌حاضر هم این اعتبار را حفظ کرده.

فیتزجرالد در واپسین سال‌های عمرش «لطیف است شب» را نوشت و یک رمان دیگر به نام «آخرین قارون» که به خاطر مرگش ناتمام ماند.

حالا درست صدسال از نخستین انتشار «گتسبی بزرگ» می‌گذرد؛ رمانی که به‌واقع تاثیر عمیقی بر ادبیات و نویسندگان بعد از خود گذاشت. به بهانه‌ی صدسالگی «گتسبی بزرگ» نگاهی کرده‌ایم به زندگی و آثار اسکات فیتزجرالد در دنیای دیوانه‌ی عصر جاز.

در آغاز، پیش از آنکه سراغ فیتزجرالد و کتاب‌هایش برویم، شاید بهتر باشد نگاهی بیاندازیم به دهه‌ی بیست و تحولات عصر جاز؛ دوره‌ای مهم که ماهیت حقیقی آن در آثار نویسندگان مشهور به نسل گمشده به خصوص در آثار اسکات فیتزجرالد بازتاب یافته.

نسل گمشده: ادبیات عصر جاز آمریکا

عصر جاز دوره‌ای از اصلاحات اجتماعی بود که در دهه‌ی بیست چهره‌ی آمریکای پس از جنگ جهانی اول را به کلی دگرگون کرد. این دوران که تا سقوط وال‌استریت در سال 1929 ادامه داشت با سبک تازه‌ی زندگی مدرن و آزادی‌های نوظهور بسیاری همراه بود. در این دوران نویسندگان مهمی چون اسکات فیتزجرالد، همینگوی و ویلیام فاکنر سربرآوردند که به «نسل گمشده» معروف شدند. این هنرمندان هیاهوی سرگیجه‌آور آمریکای پس از جنگ را به دورانی از شکوفایی فرهنگی بدل کردند و آثار درخشانی را پدید آوردند که نمایانگر ارزش‌ها و دگرگونی‌های این عصر بود.

یکی از مهمترین نویسندگان «نسل گمشده» که در آن روزگار راهی پاریس شدند ارنست همینگوی بود که اتفاقا دوستی بسیار نزدیکی با فیتزجرالد داشت. کتاب «پاریس، جشن بیکران» روایت خاطرات او از همین دوره است. جالب اینکه فصلی از این کتاب به اسکات فیتزجرالد و ماجرای نوشتن و انتشار «گتسبی بزرگ» اختصاص دارد. مطلب «پاریس، پاریس روشن و بی‌پایان» نگاهی دارد به این کتاب.

پاریس، پاریس روشن و بی‌پایان

رابطه‌ی پاریس و همینگوی در جشن بیکران چنان درهم‌تنیده است که گویی هر دو شخصیت‌های اصلی یک روایت پرشور و اشتیاقند. آن‌ها روایتگر نسل گمشدگان شگفت‌انگیزی هستند که ملال‌زده از جنگ در دهه‌ی بیست پا به پاریس گذاشتند، پناه جستند و تن و روح را سپردند به دستان شهری بسیار بخشنده. پاریس آن روزگار سرشار از شگفتی بود؛ قدم زدن در کوچه‌‌ی کاردینال لوموئن و بولوار سن ژرمن، دیدار در باغچه‌ی لی‌لا، بوی وسوسه‌انگیز کافه‌ها، طعم شراب‌ بُن، ماهی گوژون و نان‌های تازه، و البته خیس شدن در زیر رگبار بارانی که اغلب بی‌موقع می‌بارید. برای آنهایی‌ که می‌خواستند جهان تیره و کثیف بعد از جنگ را پشت سر بگذارند، پاریس بسیار روشن بود و بی‌پایان.

حال نوبت به اولین رمان فیتزجرالد می‌رسد. «این سوی بهشت»در سال 1919 نوشته شد؛ کتابی که او را به عنوان یک نویسنده جوان و نوآور به شهرت رساند و تأثیر عمیقی بر نویسندگان نسل‌های بعد گذاشت. مروری کوتاه بخوانید در معرفی این کتاب.

این سوی بهشت

این سوی بهشت (This Side of Paradise) نخستین رمان اسکات فیتزجرالد است که در سال ۱۹۱۹ منتشر و 1920 منتشر شد. این کتاب به خاطر نوشتار نوآورانه‌ و تأثیر عمیقی که بر ادبیات آمریکا گذاشت اهمیت زیادی دارد و به عنوان یکی از آثار کلیدی شناخت دوران جنگ جهانی اول و عصر جاز به حساب می‌آید.

رمان بعدی فیتزجرالد «زیبا و ملعون» نام دارد که سال 1922 منتشر شد. این عاشقانه‌ی عجیب پیش‌درآمدی است بر رمان «گتسبی بزرگ» اما به نظرم دست‌کمی از یک شاهکار ندارد. مطلبی بخوانید در معرفی و نقد این کتاب با عنوان «دریچه‌های زیبایی، سایه‌های زوال.»

دریچه‌های زیبایی، سایه‌های زوال

«زیبا و ملعون» آنچنان که از نامش برمی‌آید کنایه‌ای است از فریبندگی دروغین زیبایی، افسونی جهنمی که بر قامت رویاهای آدمی دمیده شده، سیلی واقعیت است بر صورت جوان آرمان‌هایی که پیش از سربرآوردن، مغلوب خودخواهی خود و شور و شرایط زمانه‌ی خود می‌شوند. فیتزجرالد در دومین رمان خود به سراغ مفهوم ناپایداری لذت‌ها و تقابل آن با آرمانِ گریز از میان‌مایگی می‌رود، در روزگاری که لذتجویی و کاجویی جوانی و غرق شدن در زرق و برق زندگی و اشرافانه زیستن ارزش‌های غالب بر جامعه است.

حال سروقت «گتسبی بزرگ» برویم؛ اثر ماندگار و گران‌سنگ ادبیات انگلیسی‌زبان که همچنان در یکصدسالگی در اوج است و هنوز درباره‌ی آن گفته و نوشته می‌شود. مطلب پردیس سیاسی را در مورد این کتاب بخوانید.

در میانه‌ی کابوس و رویا

گتسبی بزرگ مهم‌‌ترین اثر اسکات فیتز جرالد و یکی از آثار گران‌‌سنگ ادبیات انگلیسی زبان و جهان است. یک قصه‌ی عاشقانه کلاسیک که تمام اصول داستان‌نویسی را به‌درستی رعایت می‌کند؛ جوانی فقیر به دختری ثروتمند دل می‌‌بازد و از جبر روزگار مجبور به ترک او می‌‌شود، دختر با مرد متمولی ازدواج می‌‌کند و حالا بعد گذشت چند سال آن عاشق بی‌پول در کسوت مردی اعیان برمی‌‌گردد و به جست‌وجوی عشق قدیمی می‌‌پردازد و برای بازگردان او تلاش می‌‌کند. اما فیتز جرالد در پس این قصه‌ی ظاهراً ساده، داستان تلخ تنهایی را روایت می‌کند.

اولین طرح جلد «گتسبی بزرگ» اثر فرانسیس کوگات که به یکی از نمادین‌ترین تصاویرِ تاریخِ تصویرسازیِ ادبی مشهور است، نیز ماجرای جالبی دارد. درباره‌ی آن در لینک زیر بخوانید و پس از آن تصاویری ببینید از برخی طرح جلدهای «گتسبی بزرگ» که دیگر طراحان جلد در سراسر جهان خلق کردند.

داستان اولین طرح جلد گتسبی بزرگ

طرح جلد خیره‌کننده‌ی فرانسیس کوگات به نام «چشم‌های آسمانی» که برای نسخه‌ی 1925 «گتسبی بزرگ» به او سپرده شده بود، احتمالا یکی از نمادین‌ترین تصاویر در تاریخ تصویرسازی ادبی است. تصویری غریب از چشمانی افسونگر که از پس‌زمینه‌ی آبی تیره به بیرون نگاه می‌کنند و به طور دلهره‌آوری بالای لب‌های سرخ و نمای درخشنده‌ی شهر تاب می‌خورند. اما داستان چه بود؟

«گتسبی بزرگ» از نگاه طراحان جلد

طرح جلدی که فرانسیس کوگات برای کتاب «گتسبی بزرگ» کار کرده بود، از ماندگارترین تصاویر در تاریخ تصویرسازی ادبی است؛ طرحی از چشمانی افسونگر که در آسمان شب غوطه‌ورند.با این‌حال این امر باعث نشد که طراحان دیگری نیز وارد میدان نشوند و به دنبال طراحی جلد بهتری برای کتاب «گتسبی بزرگ» نباشند.متیو جی. بروکلی، محقق و زندگینامه‌نویس اسکات فیتزجرالد، سال‌ها عمر خود را صرف یافتن طرح جلدهای متفاوتی از کتاب «گتسبی بزرگ» در سرتاسر جهان کرده. حاصل کار او مجموعه‌ای دیدنی است که در اینجا برخی از آن‌ها را می‌بینید.

«لطیف است شب» رمان دیگری از فیتزجرالد است که سال 1934 منتشر شد؛ کتابی که در دوران حیات او سرانجام خوبی نداشت اما اکنون در زمره‌ی بهترین آثار قرن بیستم قرار گرفته. طاها صفری درباره‌ی این کتاب نوشته است.

لطیف است شب

لطیف است شب، قصه‌ی ابدی آدمیزاد است در مقابله با رویاهایش و شکست‌خوردن از آن‌ها. داستانی پیچیده با قلمی شگفت‌انگیز که تصویری شعرگونه را برای خواننده‌‌اش می‌سازد. کتاب، قصه‌ی خانواده‌ی دایوِر‌هاست؛ نیکول و دیک دایور. دیک که شخصیت اصلی این ماجراست، مردی است همه چیزتمام، خوش چهره، مردانه، روانشناسی موفق و نابغه که اولین کتابش در دانشگاه‌ها تدریس می‌شود اما نیکول، دختری است صدمه دیده با شیزوفرنی‌ای متوسط، قربانی تجاوز پدرِ ثروتمندش به او در کودکی که عاشق دیک شده است، عشقی که در اصل برای قهرمان کتاب خاصیت تراژدی‌های یونانی را دارد…

فیتزجرالد را به خاطر رمان‌‌هایش می‌شناسند اما داستان‌های کوتاهش نیز بسیار استادانه و خواندنی‌اند. «بازگشت به بابیلون» عنوان مجموعه داستانی است که سه داستان جالب از فیتزجرالد را به سلیقه‌ی خود گرد آورده؛ داستان‌هایی با مضمون مستی و الکل. مطلبی بخوانید درباره‌ی این داستان‌ها با عنوان «داستان‌های ته لیوانی فیتزجرالد.»

داستان‌های ته لیوانی فیتزجرالد

الکل، موضوعی مهم و تعیین‌کننده در زندگی و آثار اسکات فیتزجرالد است و ردپایش را در رمان‌ها و داستان‌های کوتاهش می‌توان یافت، همچنان که در تحولات زندگی، روابط و چالش‌های شخصی‌اش نیز تاثیرات عمیقی بر جای گذاشته بود. او بارها و بارها به خاطر سوءمصرف الکل روانه‌ی بیمارستان و زندان شد و ماجراهایی عجیب و غریب از عشق‌ها و مستی‌هایش از سر گذراند. داستان‌های فیتزجرالد اغلب بازتاب‌دهنده‌ی تجربیات شخصی‌ او در روزگاری هستند که از شاخصه‌‌های اصلی‌اش همین شادنوشی‌ها و زیاده‌مستی‌ها بود.

در این پرونده جای کتاب ناتمام «آخرین قارون» و دیگر داستان‌های کوتاه فیتزجرالد خالی است. امید که در فرصتی‌های آتی به این آثار هم بپردازیم. نظر شما درباره‌ی ادبیات دهه‌ی بیست آمریکا چیست؟ چه کتاب‌هایی از نویسندگان نسل گمشده خوانده‌اید؟ برایمان بنویسید.