دریغا فروغ!

21 بهمن 1404

آرزو حسینی

مرگ فروغ در آن بعدازظهر سرد زمستانی، بسیاری را در بهت و افسوس فرو برد، زیراکه هم جوان بود و هم شعرش تولدی دیگر را تجربه می‌کرد. اکنون با گذشت بیش از شصت‌سال، مرگ زودهنگام او همچنان برای شعر ایران دریغ‌آور و ناگوار است.

این مقاله را ۴ نفر پسندیده اند

خانه سیاه است

دریغا فروغ!

نام فروغ فرخزاد از همان ابتدا که شعرش را برای انتشار به مجله‌ی روشنفکر سپرد، بر سر زبان‌ها افتاد. آنچه که در آغاز مخاطبانش را برمی‌انگیزاند بی‌پروایی و جسارتش بود در ابراز صریح عواطف جسمانی یک زن. چیزی که در آن روزگار غریب و تا حدی دلهره‌آور می‌نمود. اما فروغ بی‌آنکه قصد نمایش داشته باشد یا خود را نماینده‌ی ایده یا فکری بداند، صرفا با آنچه که ذاتا بود، شاعره‌ای پرسشگر و سرکش، شعرش را زندگی می‌کرد و این‌چنین مرزهای سنتی شعر را به عقب ‌می‌راند.

بنابراین دفتر «تولدی دیگر» نه فقط آغازی دوباره برای خود او بلکه برای شعرش بود و همچنان که به عنوان یک انسان مدرن در کالبد زنانه‌ی خود بلوغ و پختگی را تجربه می‌کرد، در جهانبینی او نیز تحولی بزرگ اتفاق می‌افتاد. او در این دفتر به تدریج نگاهش را از فضای کوچکی که می‌شناخت به عمقی دورتر در جامعه و اندیشه‌های انسانی برد. فروغ اگرچه هنوز هم نگاه شخصی، زنانه و درونگرایانه‌اش را حفظ می‌کرد، بحران وجودی انسان مدرن، سرنوشت و دردهای مردم را به دغدغه‌های یک زن، یک زن مدرن ایرانی، پیوند می‌زد.

تاثیر فروغ بر شعر ایران، صرفا به بی‌پروایی و جسارتش در استفاده از مضامین تازه محدود نماند. زبانش صمیمی و ساده بود. او توانست گفتار روزانه را چنان به زبان شعر گره بزند که نه‌تنها از شاعرانگی و خیال‌انگیز بودن شعر کم نکند بلکه به غنای کلام شاعرانه، فضاسازی‌ها، نمادپردازی‌ها و تصویرسازی‌های آن بیافزاید.

فروغ وزن را در شعر نیمایی به نرمی به کار گرفت و با فراتر رفتن از آن، وزن خاص خود را در شعر پیدا کرد. او با انعطاف در وزن نیمایی، بدون حفظ یکنواختی آن، نوعی ضرباهنگ حسی، سیال و طبیعی را در کلامش ایجاد می‌کرد.

شعر فروغ سرشار از احساسات قدرتمند و تصاویر پرنقش‌ونگار است که آن‌ها را در مواجهه با پدیدارهای ساده‌ی طبیعی و زندگی روزمره به کار گرفته. او دید و تجربه‌ی شخصی خود را به نرمی با دریافت‌های شاعرانه‌اش می‌آمیخت و از این مسیر، مخاطب شعرش را بدون خستگی و ملال با تخیل ناب خود همراه می‌کرد.

دریغا که فروغ برای آزمون تجربیات خود، چه تجربه‌ی شعری و چه تجربه‌ی زیستی، فرصت بسیار کمی داشت؛ او در 24 بهمن سال 1345 درحالیکه تنها 32 سال داشت طی سانحه‌ی تصادف درگذشت. بااین‌وجود در همین فرصت کم توانست نامش را در کنار بزرگترین شاعران معاصر ایران ماندگار کند. شعر او همچنان با انسان این روزگار حرف می‌زند و تا زمانی که این گفتگو وجود دارد، شعر او زنده و بالنده است.

در آغاز این پرونده، به معرفی کتاب‌هایی می‌پردازیم که به بررسی زندگی و آثار فروغ فرخزاد پرداخته‌اند.

زهرا ملوکی مروری کوتاه و اجمالی داشته به تعدادی کتاب شاخص درباره‌ی او. این مقاله را در لینک زیر بخوانید.

کتاب‌هایی درباره‌ی فروغ فرخزاد

سالانه درباره‌ی فروغ کتاب‌های زیادی تولید می‌شود اما بخش عمده‌ای از آن‌ها تکرار مکررات است به شیوه‌ی گردآوری آثار پیشینیان. حجم عمده‌ی بسیاری از این کتاب‌ها را شعرهای خود فروغ تشکیل می‌دهند و در برخی از آن‌ها دل‌نوشته‌ها و مقالات غیرپژوهشی فرصت کتاب‌شدن پیدا کرده‌اند. به جز این‌ها جلد کتاب‌هایی که درباره‌ی فروغ منتشر شده‌اند، عمده تمرکزشان استفاده از عکس‌های فروغ، ضمن رعایت مسئله‌ی حجاب بوده که این خود در نازیبایی و شبیه شدن‌شان به همدیگر مزید بر علت شده است. برخی از کتاب‌ها عناوینی دقیقاً یکسان دارند و این را باید در کنار این موضوع گذاشت که مخاطب نام اکثر این کتاب‌ها را به علت شباهت‌هایشان به‌هم از یاد می‌برد…

در ادامه، مطلب نجمه خادم را بخوانید در معرفی و نقد کتاب «نگاهی به فروغ فرخزاد» نوشته‌ی دکتر سیروس شمیسا. در پیشگفتار کتاب عنوان شده که این مجموعه شرح مختصری است بر برخی از اشعار فروغ و جنبه‌های شاعری او.

تنم به پیله‌ی تنهایی‌ام نمی‌گنجید

«فروغ فرخزاد شاعری‌ست عاطفی، با زبانی بسیار صمیمی و مضامینی غنایی و موثر که در حوزه‌های کاملاً جدیدی به سخنوری پرداخته است» (ص ۱۶) این مضامین تازه و ویژگی‌های زبانی اوست که باعث می‌شود بخواهیم فروغ را به طور جدی بررسی کنیم. او به طور صمیمانه از زندگی خصوصی خود حرف زده است. نگاه زنانه‌ی بی‌پروایی دارد بی آنکه رکیک یا زشت باشد. که در واقع به عقیده‌ی نویسنده این نقطه‌ی عطفی در ادبیات ایران است. از طرفی زبانش، زبان کوچه و بازار است، متکلف نیست و با احساسات ما گره خورده است و در بطن روزمره‌ی ما قرار دارد. «یادگاری از عاطفه‌ی خود به جا گذاشته است.»

زندگی‌نامه‌ی ادبی فروغ در واقع رساله‌ی دکتری خانم فرزانه میلانی، شاعر و استاد ادبیات فارسی و مطالعات زنان در دانشگاه ویرجینیا است. همت و جسارت مثال‌زدنی فرزانه میلانی در یافتن وجوه تازه‌ا‌ی از زندگی فروغ و به پرسش کشیدن آن‌ها، این کتاب را به یکی از مهم‌ترین منابع شناخت فروغ فرخزاد بدل کرده است. شیما افکار درباره‌ی این کتاب نوشته.

نجات‌دهنده در گور خفته است

زندگی‌نامه‌ی ادبی فروغ درواقع رساله‌ی دکتری خانم فرزانه میلانی، شاعر و استاد ادبیات فارسی و مطالعات زنان در دانشگاه ویرجینیا است. همت و جسارت مثال‌زدنی فرزانه میلانی در یافتن وجوه تازه‌ا‌ی از زندگی فروغ و به پرسش کشیدن آن‌ها، این کتاب را به یکی از مهم‌ترین منابع شناخت فروغ فرخزاد بدل کرده است. گرچه حقیقت زندگی شاعر در این پژوهش، به تعبیر خود او، «چون بادبان قایقی» است که «در افق‌ها دور و پیدا می‌شود».

کتاب زنی تنها از مایکل هیلمن نیز در کنار شرح زندگی فروغ، مشهورترین اشعار فروغ را نقد می‌کند و این نقد را به مسائل اجتماعی آن دوران و زندگی فروغ ربط می‌دهد. یادداشت افسانه دهکامه را درباره‌ی این کتاب بخوانید.

زندگی‌ای که شعر بود

زنی تنها مانند تابلویی نقاشی است که هیلمن از دریچه‌ی ذهن و تصور خود از فروغ روی بوم آورده؛ با این توضیح که او سعی کرده است واقعی‌ترین تصویر را از او بکشد. این موضوعی است که باید درباره‌ی این کتاب به بوته‌ی نقد گذاشت و این مسئله را واکاوی کرد که هرچقدر فروغ هیلمن به فروغ واقعی نزدیک باشد، آخر، از قلم هیلمن کشیده شده است. حال باید ببینیم فروغ هیلمن چگونه به تصویر آمده است؟ در این کتاب همان‌طور که از اسمش هم برمی‌آید، می‌توان زنی تنها را دید که شعر «مذهبش است» «زندگی‌اش است» «عشقش است»

کتاب دیگر پنج آبتنی و مقالات دیگر درباره‌ی فروغ فرخزاد است که سایه اقتصادی‌نیا آن را با تمرکز بر زندگی فروغ نوشته و در مقاله‌ی اصلی و انتهایی کتاب، به طور تخصصی به شعر او هم پرداخته است. محور اصلی این کتاب نوعی اسطوره‌زدایی از شخصیت فروغ است. روبرت صافاریان نگاهی داشته به این کتاب.

پس از آن گفتگوی وینش را بخوانید با نویسنده‌ی این اثر.

علیه اسطوره‌سازی از فروغ

اقتصادی‌نیا می‌گوید با شعر فروغ «جوانی کرده و دل و جانش را از عطر و عنبرش آکنده است» (ص ۳۶). اما کتاب در مجموع سر سازگاری با فروغ ندارد. یا درست‌تر است بگویم سر سازگاری با تصویری (یا به قول کتاب، اسطوره‌ای) که از فروغ ساخته‌اند. گرایش عمومی کتاب، روشنایی افکندن است بر نقاط تاریک زندگی فروغ.

گفت‌وگو با سایه اقتصادی‌نیا درباره‌ی فروغ

سایه اقتصادی‌نیا، منتقد ادبی، پژوهشگر ادبیات فارسی و ویراستار است. از ابتدای دهه‌ی هشتاد شمسی مستمراً با مطبوعات همکاری داشته و در دانشگاه مریلند ادبیات معاصر فارسی تدریس می‌کند. انتشار کتاب جدید او درباره‌ی فروغ با عنوان پنج آبتنی و مقالات دیگر درباره فروغ فرخزاد بهانه‌ای شد تا با او درباره‌ی کتابش به گفت‌و‌گو بنشینیم. در زیر می‌توانید گزارش تصویری این گفت‌وگو را دنبال کنید.

پس از این نگاهی داشته باشید به یکی از اشعار مهم فروغ فرخزاد با عنوان «ای مرز پرگوهر» که نسیم عرب امیری درباره‌ی آن نوشته.

«ای مرز پر گوهر» هجویه‌ای مهم در ادبیات فارسی

فروغ در «ای مرز پرگوهر» به هجو زادگاهش و آن دسته مردمانی که چیزی جز افتخار کردن به سوابق تاریخی زادگاهشان ندارند می‌پردازد. او هم‌چنین نه فقط به هجو زادگاهش بلکه به هجو تمام آن‌چه به این زادگاه مرتبط است می‌پردازد از شاعران کهن‌سرایی که در لای خاکروبه، به دنبال وزن و قافیه می‌گردند گرفته تا مجمع فضلای فکور و فضله‌های فاضل روشنفکر.

فروغ فرخزاد خود تعدادی نقد بر شعر دیگران به‌خصوص آثار دوستانش نوشته. یکی از این‌ها نقدی است که او بر مجموعه‌ی «آخر شاهنامه» مهدی اخوان ثالث نوشته.

از فروغ فرخزاد: آخر شاهنامه

بله، فروغ فرخزاد نقد شعر هم نوشته است. بر مجموعه «آخر شاهنامه» اخوان ثالث، در آبان ماه 1339 در نشریه ایران آباد که به سردبیری محمود عنایت منتشر می‌شد. فروغ در ابتدای مطلبش از منتقدین ادبی انتقاد می‌کند که تنها دنبال نان قرض دادن به یکدیگر هستند و کپی کردن از فرنگی‌ها و به این مجموعه شعر قوی توجهی نشان نداده‌اند و او مجبور شده خودش دست به قلم بگیرد. فروغ درباره اخوان می‌نویسد: «کلمات زندگی امروز وقتی در شعر او، در کنار کلمات سنگین و مغرور گذشته می‌نشیند ناگهان تغییر ماهیت می‌دهند و قد می‌کشند و در یک‌دستی شعر اختلاف‌ها فراموش می‌شود. او از این نظر انسان را بی‌اختیار به یاد سعدی می‌اندازد.»

از مهم‌ترین آثاری که از فروغ برجامانده، نامه‌های اوست. فروغ با احمدرضا احمدی دوستی داشته و درواقع از نخستین کسانی بود که استعداد شاعری احمدی را کشف کرد. یکی از نامه‌های او را به احمدرضا احمدی در لینک زیر بخوانید.

فروغ، حرف‌های تو این ارزش را دارد که به یاد می‌ماند

فروغ: خیلی خوشحالم که رفته‌ای به جایی که نشانی از این زندگی قلابیِ روشنفکریِ تهران ندارد. برای تو که هوش و ذوق فراوانی داری و همچنین معصومیّت و پاکیزگی فراوان و همچنین ذهنی پاک و تأثیرپذیر، یک دوره زندگی مستقل و دور از جریان‌های مصنوعی و کم‌عمق، بهترین زمینه و پشتوانه‌ی تکامل می‌تواند باشد. “قسمتی از نامه‌‌ی فروغ فرخزاد به احمدرضا احمدی”

فروغ فرخزاد علاوه بر شعر، در فضای سینما نیز سیر و سیاحتی داشت و نخست به عنوان تدوینگر و سپس به عنوان فیلمساز در این حوزه فعالیت کرد. کتاب فروغ فرخ‌زاد و سینما را می‌توان یک نوع پژوهشِ تاریخیِ وقایع‌نگارانه درباره‌ی زندگی سینمایی فروغ فرخ‌زاد دانست، سال‌‌هایی که او در دنیای سینما به عنوان یک فیلمساز مهم ایرانی برای همیشه به ثبت رسید. مروری داشته‌ام بر محتوای این کتاب.

فروغ آن سال‌ها

کتاب فروغ فرخ‌زاد و سینما را می‌توان یک نوع پژوهشِ تاریخیِ وقایع‌نگارانه درباره‌ی زندگی سینمایی فروغ فرخ‌زاد دانست، سال‌ هایی که او در دنیای سینما به عنوان یک فیلمساز مهم ایرانی برای همیشه به ثبت رسید. عمده‌ی فعالیت‌های عباس بهارلو نویسنده‌ی کتاب، تاکنون در زمینه‌ی نوشتن مقالات متعدد برای نشریات فیلم و تالیف کتاب‌های سینمایی بوده است. کتاب پیش رو نیز یک مقاله‌ی تحقیقی-تاریخی بلند است که او در راستای تالیف مجموعه کتابهایش با رویکرد شناخت سینماگران ایرانی در دهه‌ی هفتاد انجام داده است.

فیلم «خانه سیاه است»ساخته‌ی فروغ فرخزاد، از آثار مهم سینمای مستند ایران است.

آن سال‌ها رسم بود که پس از نمایش فیلم‌ها در «کانون فیلم»، جلسه گفت‌وگویی بین منتقدان و تماشاگران برگزار می‌شد. نمایش خانه سیاه است، در جلسه 30 بهمن 1341 در کانون فیلم با یک جلسه گفت‌وشنود جنجالی همراه بود که فروغ فرخ‌زاد هم در آن شرکت داشت. مجله ستاره سینما خلاصه‌ای از بحث‌های مطرح شده در این جلسه را به شکل گزارش‌های کوتاهی چاپ کرد. این گزارش را در لینک زیر بخوانید و در لینک بعدی می‌توانید این فیلم را تماشا کنید.