دایره المعارف حیات

نویسنده معرفی: حسام مهرآیین

آیا می‌دانستید ستاره‌ای دریایی وجود دارد که می‌تواند بارها جوان شود و عمری بالقوه نامحدود داشته باشد؟ یا اینکه بعضی از حشرات تنها چند ساعت فرصت زندگی دارند، در حالی که برخی درختان و صخره‌های مرجانی هزاران سال عمر می‌کنند؟

این دست پرسش‌ها همان حس کنجکاوی دوران کودکی را زنده می‌کنند؛ زمانی که ساعت‌ها در کتاب‌های «به من بگو چرا» یا مجله «دانستنی‌ها» غرق می‌شدیم و تصور می‌کردیم پاسخ همه رازهای جهان را می‌توان در میان صفحات آنها پیدا کرد. دایره‌المعارف حیات نیز از همان کتاب‌هایی است که خواننده را به ورق زدن و کشف کردن دعوت می‌کند؛ کتابی که هر صفحه آن دریچه‌ای تازه به جهان شگفت‌انگیز موجودات زنده می‌گشاید.

دانشنامه‌های علمی زمانی موفق‌اند که بتوانند میان دقت علمی و جذابیت بصری تعادل برقرار کنند. اگر تنها مجموعه‌ای از اطلاعات باشند، به کتاب‌های مرجع خشک و کم‌خواننده تبدیل می‌شوند و اگر فقط بر جنبه سرگرمی تکیه کنند، ارزش آموزشی خود را از دست می‌دهند. دایره‌المعارف حیات نوشته گراهام ال. بینز دقیقاً در نقطه تلاقی این دو قرار می‌گیرد. کتاب، هم اطلاعات علمی روزآمد را در اختیار مخاطب می‌گذارد و هم با طراحی جذاب، تصاویر چشمگیر و شیوه‌ای متفاوت در روایت، مطالعه علم را به تجربه‌ای لذت‌بخش تبدیل می‌کند.

تاریخچه زیست روی زمین

طبقه‌بندی موجودات زنده یکی از قدیمی‌ترین دغدغه‌های علوم طبیعی است. انسان از همان روزگار باستان می‌کوشید نظم پنهان طبیعت را کشف کند و دریابد هر موجود زنده چه نسبتی با دیگر موجودات دارد. ارسطو، که او را پدر جانورشناسی می‌دانند، نخستین نظام نسبتاً منسجم را برای دسته‌بندی جانوران ارائه کرد و دیدگاه او نزدیک به دو هزار سال بر اندیشه علمی سایه افکند. در قرن هجدهم، کارل لینه با تدوین نظام علمی نام‌گذاری و طبقه‌بندی جانداران، بنیانی گذاشت که هنوز نیز اساس زیست‌شناسی نوین به شمار می‌آید. پس از انتشار نظریه تکامل چارلز داروین، دانشمندان دریافتند که طبقه‌بندی موجودات تنها بر پایه شباهت‌های ظاهری کافی نیست، بلکه باید روابط تکاملی و نیای مشترک آنها نیز در نظر گرفته شود. از آن زمان تاکنون، با پیشرفت ژنتیک و زیست‌شناسی مولکولی، نظام‌های تازه‌ای برای آرایه‌شناسی پدید آمده‌اند و تصویر ما از درخت بزرگ حیات هر روز دقیق‌تر شده است.

اما آنچه دایره‌المعارف حیات را از بسیاری از کتاب‌های مشابه متمایز می‌کند، این است که صرفاً به بازگویی این نظام‌های طبقه‌بندی بسنده نمی‌کند. نویسنده کوشیده راهی تازه برای نگاه کردن به تنوع زیستی پیشنهاد دهد؛ راهی که خواننده را از میان میلیون‌ها گونه جانوری و گیاهی با معیاری متفاوت عبور می‌دهد. در این کتاب، موجودات زنده در چهار گروه اصلی ــ میکروارگانیسم‌ها، گیاهان و قارچ‌ها، بی‌مهرگان و مهره‌داران ــ دسته‌بندی شده‌اند و هر بخش با رنگی متفاوت مشخص شده است تا مخاطب به‌راحتی بتواند مسیر مطالعه خود را دنبال کند.

گراهام ال. بینز، فارغ‌التحصیل جانورشناسی دانشگاه بریتیش کلمبیا، سال‌هایی از زندگی خود را صرف مطالعه اورانگوتان‌ها در جنگل‌های اندونزی کرده و بعدها به عنوان پژوهشگر با دانشگاه کمبریج همکاری داشته است. تجربه میدانی او در کنار دانش دانشگاهی، به کتاب لحنی زنده و ملموس بخشیده است. او در مقدمه می‌نویسد که زمین خانه مشترک میلیون‌ها گونه است؛ گونه‌هایی که هر یک شیوه‌ای کاملاً متفاوت برای زیستن، بقا و تولیدمثل یافته‌اند. برخی تنها چند دقیقه زندگی می‌کنند، برخی دیگر صدها یا هزاران سال عمر دارند و بعضی موجودات، دست‌کم از نظر زیستی، توانایی جوان‌سازی مداوم خود را حفظ کرده‌اند.

معیاری بنام طول عمر

یکی از جذاب‌ترین ایده‌های کتاب، توجه به «طول عمر» به عنوان روشی برای روایت تاریخ حیات است. به جای آنکه صرفاً از ساده‌ترین موجودات به پیچیده‌ترین آنها حرکت کند، نویسنده خواننده را در سفری از کوتاه‌ترین عمرها تا طولانی‌ترین چرخه‌های زندگی همراه می‌کند. همین زاویه دید تازه باعث می‌شود حتی اطلاعات آشنا نیز رنگ و بویی متفاوت پیدا کنند. خواننده درمی‌یابد که زمان در جهان زیستی مفهومی نسبی است؛ برای بعضی از حشرات، چند ساعت تمام زندگی است و برای برخی درختان کهنسال، هزار سال تنها بخشی از عمرشان محسوب می‌شود.

کتاب از تازه‌ترین یافته‌های زیست‌شناسی بهره می‌گیرد، اما زبان آن برای نوجوانان و مخاطبان عمومی نیز قابل فهم است. هر صفحه ترکیبی از متن کوتاه، نمودار، جدول، تصویر و اینفوگرافی است؛ شیوه‌ای که خواننده امروز بیش از پیش با آن ارتباط برقرار می‌کند. تصاویر رنگی و باکیفیت تنها نقش تزئینی ندارند، بلکه بخشی از فرایند یادگیری هستند و به درک بهتر ویژگی‌های گونه‌های مختلف کمک می‌کنند. همین ویژگی سبب شده است کتاب علاوه بر آنکه اثری مرجع باشد، لذت ورق زدن یک آلبوم تصویری از شگفتی‌های طبیعت را نیز به خواننده هدیه کند.

با این همه، دایره‌المعارف حیات صرفاً کتابی درباره جانوران و گیاهان نیست؛ بلکه کتابی درباره جایگاه انسان در شبکه بزرگ حیات است. نویسنده بارها یادآور می‌شود که انسان بیش از هر گونه دیگری توانسته بر سرنوشت کره زمین اثر بگذارد؛ اثری که گاه به نابودی زیست‌بوم‌ها، انقراض گونه‌ها و برهم خوردن تعادل طبیعت انجامیده است. از همین رو، کتاب در بخش‌هایی ویژه به رشد جمعیت انسان، تأثیر انقلاب‌های صنعتی، جنگ‌ها، قحطی‌ها، بیماری‌های فراگیر و تغییرات اقلیمی می‌پردازد و نشان می‌دهد که سرنوشت بشر و طبیعت بیش از آنچه تصور می‌کنیم به یکدیگر گره خورده‌اند.
یکی دیگر از امتیازهای کتاب، ایجاد حس شگفتی است؛ حسی که شاید مهم‌ترین نقطه آغاز یادگیری علوم باشد. نویسنده به جای انباشتن خواننده از اصطلاحات تخصصی، با طرح پرسش‌ها و بیان واقعیت‌های شگفت‌انگیز او را به ادامه مطالعه ترغیب می‌کند. همین رویکرد، کتاب را برای کتابخانه‌های مدارس، خانواده‌ها و همه علاقه‌مندان به طبیعت به اثری ارزشمند تبدیل کرده است.

نسخه فارسی دایره‌المعارف حیات با ترجمه بدری زارع و حسام‌الدین فروزان در ۱۶۰ صفحه تمام‌رنگی، روی کاغذ گلاسه و در قطع بزرگ از سوی انتشارات محراب قلم منتشر شده است. این اثر در رده کتاب‌های مرجع کودکان و نوجوانان قرار می‌گیرد، اما دامنه مخاطبان آن بسیار گسترده‌تر است. هر بزرگ‌سالی که هنوز شوق کشف رازهای طبیعت را از دست نداده باشد، می‌تواند ساعت‌ها در میان صفحات آن به تماشای تنوع شگفت‌انگیز حیات بنشیند؛ کتابی که یادآوری می‌کند سیاره زمین، پیش از آنکه خانه انسان باشد، خانه میلیون‌ها گونه زنده‌ای است که هر یک داستانی شگفت برای روایت دارند.

در عصر اینترنت، اگرچه پاسخ هر پرسشی با یک جست‌وجو در دسترس است، اما هنوز کتاب‌هایی مانند دایره‌المعارف حیات مزیتی دارند که موتورهای جست‌وجو ندارند: آن‌ها اطلاعات را در قالب روایتی منسجم و خوش‌ساخت کنار هم می‌نشانند و حس کشف و کنجکاوی را حفظ می‌کنند.