گربه‌‌بازی

نویسنده: مرتضی شمس‌آبادی

گزارمان

گربه‌بازی، رمانی است در قالب نامه‌نگارانه و نزدیک به فرم نمایشنامه که ایشتوان اُرکنی– نویسنده مجارستانی- آن را نوشته و ترجمه‌ی کمال ظاهری از آن را نشر چشمه منتشر کرده. گیزا خواهر بزرگتر در آلمان است و ارژی در بوداپست، که از زندگی روزمره‌شان برای هم می‌گویند. با ورود دوباره پائولا، زندگی ارژی دستخوش تغییر می‌شود، بی‌پرواییِ او را از چیزی که بوده بیشتر می‌کند و او را به دردسر می‌اندازد.

نگاهی به داستان

گیزا و ارژی، دو خواهرند که کشورها میانشان فاصله انداخته‌اند. گیزا به خانه‌ی پسرش در آلمان مهاجرت کرده و بیمار است و تحت مراقبت. ارژی خواهر کوچکتر است، پر شر‌و‌شور، در بوداپست. مکالماتشان عمدتا از طریق نامه‌هایی است که بین هم رد‌و‌بدل می‌کنند و گه‌گاه، تماس‌های تلفنی که محدود به دقایقی کوتاه‌اند، چون هزینه‌ی تماس‌های خارج از کشور زیاد می‌شود. نامه‌ها و تماس‌ها حاکی از احوال، اتفاقات و دغدغه‌های روزمره‌اند.

ارژی دوباره پائولا- زنی که او و شوهرش را در زمان جنگ جهانی دوم یاری رسانده- را می‌بیند، شیفته و مجذوب او و کارها و توصیه‌هایش می‌شود، و روز‌به‌روز، علی‌رغم میل و نهیب‌زدن‌های گیزا، جای پایش در زندگی ارژی پُررنگ‌تر می‌شود. این حضور وقتی کار دست ارژی می دهد که پائولا را با ویکتور، خواننده‌ی اپرایی که سال‌هاست با او در ارتباط پنهان و آشکار است آشنا می‌کند.

به نظر می‌رسد پائولا و ویکتور، با یکدیگر ارتباطی شبهِ عاشقانه برقرار می‌کنند و همین شُبهه و تردید برای ارژی کافی است که رابطه‌اش را با ویکتور برهم زده و دیگر حاضر به دیدارش در قرارهای پنجشنبه‌ی هر هفته- که به بهانه‌ی شام دور یک میز می‌نشستند- نشود. چندی می‌گذرد و ارژی می‌فهمد که واقعا عاشق ویکتور است اما این بار مادر ویکتور اجازه‌ی ملاقات و مکالمه ارژی با پسرش را نمی‌دهد…

از نویسنده تا نوشته

ایشتوان، نویسنده این رمان، به عنوان یک یهودی در جنگ جهانی دوم سر از اردوگاه‌های کار اجباری در می‌آورد، در بوداپست به دنیا می‌آید و بعد از سفرهای طولانی و گرفتاری باز به وطنش بازمی‌گردد، همان جایی که ارژی حاضر نیست آن را ول کند و به خواهرش گیزا در آلمان بپیوندد، با اینکه خوب می‌داند در آنجا وضع مالی و آسودگی بهتری خواهد داشت.

حاضر نمی‌شود برود، چون آلمان در این داستان همان آلمانی است که در جنگ جهانی دوم و حتی خواهر‌زاده ارژی- پسر گیزا- با وجود هم‌خون و ریشه بودن با مجارها، حاضر به گفت‌و‌گو با ایشان نیست و جواب سلامشان را نمی‌دهد؛ چرا؟ چون در آلمان زندگی می‌کند و در آلمان زندگی کردن- شما بخوانید در کشور دشمن زیستن- اقتضائش همین است. ارژی به خاطر همین حاضر نمی‌شود حرف‌های خواهرش را بپذیرد که پشت تلفن او را به آلمان دعوت می‌کند. چون اینجا خانه است و با تمام سختی‌هایش باز هم بوی خانه را می‌دهد.  

از پشتِ تلفن

اُرکنی در این اثر وجهی از رابطه‌ی دو خواهر سالخورده را نشان می‌دهد و زندگیشان را در گفت‌و‌گوهایشان به نمایش می‌گذارد. شخصیت محتاط و محافظه‌کار گیزا در جایگاه خواهر بزرگتر و فهمیده‌ای که از موقعیت اجتماعی- اقتصادی بهتری برخوردار است در مقابل شخصیت بی‌پروا و آزاد ارژی که در ناسزا گفتن به فروشنده مغازه محل تردید نمی‌کند، مکالماتی پربحث و جدل می‌سازد که با رنگ‌و‌بوی حسادت‌ها، حمایت‌ها، تشویق‌ها، تحقیر و تنبیه‌های خواهرانه در آمیخته‌اند. نتیجه‌ی این مکالمات نه در خود نامه‌ها و گفت‌و‌گوهای تلفنی، که در کنش‌ها، واکنش‌ها و اعتراف‌های بعدی در رمان خود را نشان می‌دهند و بزرگترین نتیجه‌ی تمام این گفتگوها در پایان‌بندی داستان است.

در حوالی انتهای رمان، جایی که دختر ارژی به خاله‌اش گیزا نامه می‌دهد و از او برای مادرش کمک می‌طلبد، گیزا پاسخی می‌دهد که یکی از درخشان‌ترین بخش‌های اثر است. خواهر بزرگتر، درباره‌ی خواهر کوچکترش اینگونه می‌گوید:

«من همیشه به مادرت به چشم بالادست نگاه کرده‌ام، ولو در فراوانی، در امن، در آرامش زیسته باشم. حتی وقتی با سر توی دیوار می‌رفت، وقتی هول بود، وقتی داشت خفه می‌شد، باز هم او را بالاتر از خودم می‌دیدم، برای اینکه من از میان دو امکان همیشه آن را که راحت‌تر بود می‌جستم، او بود که دل به دریا می‌زد و خطر می‌کرد… متاسفانه من هیچ وقت اشتباه نکرده‌ام؛ زندگی‌ام خواب زمستانی بود، چون از سرما می‌ترسیدم.»

بخوانیمش یا نه؟

به سبب حجم نه چندان زیاد کتاب، می‌شود آن را دو سه روزه خواند؛ اما این اثر یک شاهکار نیست. کتابی نیست که در فهرست «صد کتابی که قبل از مرگ باید آن‌ها را بخوانید» و این دست فهرست‌ها قرار گیرد و رمانی نیست که فارغ از وجهِ معنایی و مضمونی، از منظر ادبی ارزش والایی برای خواندن داشته باشد. با‌این‌حال برای کسانی که درباره‌ی موضوعاتی مثل جنگ جهانی دوم، زندگی روزمره، خیانت و آثار خلق شده در قالب نامه‌نگاری مطالعه می‌کنند، قابل استفاده است.