برچسب: کمونیسم

در دهه‌ی پنجاه بسیاری از آثار برشت به فارسی ترجمه و منتشر شد و بسیاری از جوانان و روشنفکران در آن سال‌ها کتاب‌های او را با اشتیاق می‌خواندند. اما گویا کم‌کم از مد افتاد. آیا این آثار بیش از حد همه‌چیز را سخت نشان می‌دادند؟ بچه‌هایمان را به مرگ ترغیب می‌کردند؟ بیش از اندازه مسئولیت به گردنمان می‌انداختند؟

ایوان کلیما، نویسنده معروف چک، روایتگر دوران‌های سخت است، از جنگ و اسارت، تا زندگی در سایه نظام‌های تمامیت‌خواه و تغییرات دوران آزادی. او روح نویسندگی را در همین سختی‌ها کشف کرد و روایتگر زندگی شد.

راهنمای بازدید از موزه کمونیستم به واقع اسم مناسبی برای کتاب است، زیرا درست مانند حرف‌های یک راهنمای موزه، که دچار ملال و تکرار است، بسیاری از نکته‌ها مغفول می‌ماند و روایت ها جذابیت آنچنانی ندارد و نیز منبع معتبری نیز بر نکات ذکر شده معرفی نمی‌شود، هرچند هیچ مطلبی در کتاب ذکر نشده که پیش از این در آثاری مثل 1989، ادبیات علیه استبداد، کیش شخصیت در قرن بیستم و کتاب‌های دیگر در مورد کشورهای کمونیستی، گفته نشده باشد.

خوانندگان فارسی‌زبان شبشتین را با دومین كتابش، «انقلاب‌های 1989» می‌شناسند. «دوازده روز» كتاب اول این نویسنده است كه در آن با تلفیق تاریخ‌نگاری و شگرد‌های داستان‌نویسی روایتی جذاب از انقلاب 1956 مجارستان به دست داده است. ما كه در ایران زندگی می‌كنیم عموماً مجارستان را ذیل كشورهای اروپای شرقی رده‌بندی می‌كنیم، حال‌آن‌كه مجارها خوش دارند خود را در پیوند با اروپای غربی ببینند و از نظر جغرافیایی هم در اروپای مركزی قرار دارند. مجارها میانه‌ی خوبی با روس‌ها ندارند. روس‌ها یک بار در قرن نوزدهم به اتریشی‌ها كمک كردند و باعث شدند اولین انقلاب‌شان شكست بخورد و یک بار هم بدون كمک اتریشی‌ها دومین انقلاب‌شان را شكست دادند.

گاهی تصور می‌شود جرج اورول از آن دست نویسنده‌های دست راستی است که عمری را به مبارزه با شوروی و افشای آنچه درون آن کشور می‌گذشت گذرانده. اما اورول سوسیالیستی مومن به ایده‌های جمعی بود و معتقد بود صنایع و بانک‌های کشور باید ملی شوند و به نوعی اقتصاد متمرکز باور داشت. در درون گفتمان خود با روشنفکران غربی که توتالیتاریسم حاکم بر شوروی را نمی‌دیدند یا نمی‌خواستند ببینند در جدال بود. اما آیا او همان کسی بود که اسامی کمونیست‌های مخفی را در اختیار سازمان‌های امنیتی گذاشته بود؟

دیکتاتورزدگی از آن بلاهای صعب‌العلاجی است که دست‌کم یک‌بار گریبان هر کشوری را گرفته. کتاب «زیر تیغ ستاره جبار» داستان از چاله درآمدن و به چاه افتادن است. روایت آشنای فرار کردن از استبداد که فرمول خاص و زمان زیاد می‌برد. نویسنده از حقه خوردن و گمراه شدن می‌گوید از سال‌ها خفقان و تحقیر و فشار، از خشم، ترس و ناآگاهی که خوراک مارهای دوش دیکتاتورهاست و از استقامت و امید که تنها سلاح مردم بی‌پناه است.

ادبیات زیرزمینی یا ممنوعه یا همان سامیزدات (samizdat) به سیستمی در اتحاد جماهیر شوروی سابق و اقمارش گفته می‌شد که ادبیات ممنوع در مجاری دولتی را به طور پنهانی و زیرزمینی چاپ یا رونویسی می‌کرد. هزاران شهروند به این ترتیب خود در چاپ و پخش یک داستان یا شعر سهیم می‌شدند و آن را دست به دست می‌گرداندند. سامیزدات معادل ادبیات مخفی و زیرزمینی است اما در عمده زبان‌ها با همان کلمه‌ی روسی آن جاافتاده است. روس‌ها علیرغم تاریخچه‌ای از استبداد که در کارنامه‌شان دارند، از تاریخ مفصلی از مقاومت در برابر استبداد هم برخوردارند.