سایت معرفی و نقد کتاب وینش

کلیدر

نویسنده کتاب: محمود دولت آبادی

نوبت چاپ: ۱ سال چاپ: ۱۳۵۷

تاکنون 1 نفر به این کتاب امتیاز داده‌اند

تاکنون 1 نفر به این کتاب امتیاز داده‌اند

تهیه این کتاب

خلاصه داستان

   کلیدر نام کوهی است که حوادث داستان در دامنه‌های آن اتفاق می‌افتد. کلیدر، برشی است زمانی و مکانی از بینش‌ها، نگرش‌ها و سرخوردگی‌های ایلیاتی‌های چادرنشین و رابطه آنان با روستائیان، شهرنشینان، حکومت و همچنین طرح خصومت‌ها، عشق ورزی‌ها و آداب و رسوم قومی آنان. ترسیم روابط ظالمانه ارباب و رعیت و بیان دردها و رنج هایشان.

    مارال، دختر جوان کرد، اسبش را به سوی زندان شهر می‌تازاند تا پدر و نامزدش، دلاور، را که هر دو در حبس‌اند ملاقات کند. شخصیت‌های اصلی داستان همگی به هنگام دیدار مارال از زندان شهر و بازگشت به نزد عمه‌اش، بلقیس، معرفی می‌شوند. بلقیس و شوهرش، کلمیشی، سه پسر و یک دختر به نام‌های خان‌محمد، گل‌محمد، بیگ‌محمد، و شیرو دارند. خشک‌سالی شدید امرار معاش این خانواده را که غالباً متکی بر چوپانی است، دشوار کرده و آنان را به دیمی‌کاری که محصول و سود قابل‌توجهی ندارد واداشته‌است.

   گل‌محمد، پسر دوم خانواده که به‌تازگی از خدمت اجباری سربازی بازگشته و همسر نیز دارد، عاشق مارال می‌شود و او را به همسری می‌گیرد. این ازدواج تخم عدوت و مخاصمه را در دل دلاور، نامزد سابق مارال، می‌کارد. با گذشت داستان، تنش‌ها و کشمکش‌ها میان طایفه‌ها و خانواده‌های مختلف تشدید می‌شود و در میان این منازعات و دشمنی‌ها، گل‌محمد مردی را به قتل می‌رساند. پس از وقوع این حادثه، دو امنیه به بهانه وصول مالیات گلّه‌هایی که وجود نداشته و در اصل برای تحقیق در رابطه با جنایت انجام‌گرفته به نزدیکی آن منطقه می‌آیند. گل‌محمد که به اصل ماجرا پی برده بود امنیه‌ها را می‌کشد و جسدشان را می‌سوزاند. گل‌محمد دستگیر و زندانی می‌شود، اما سرانجام به کمک ستار از زندان می‌گریزد. ستار فعال سیاسی و عضو حزب توده است که در منطقه زیر پوشش یک پینه‌دوز به فعالیت سیاسی می‌پردازد و در رؤیاهایش گل‌محمد را رهبر آینده و بالقوه قیام مردمی ایران می‌بیند. گل‌محمد پس از فرار به ‌ناچار زندگی مخفیانه‌ای را پیش می‌گیرد.

   گل‌محمد و یارانش به جنگ با ارباب‌ها و خان‌ها که دهقانان فقیر و عشایر را مطیع خود کرده‌اند و از آن‌ها سوءاستفاده می‌کنند می‌پردازند. افسانه‌ها پیرامون گل‌محمد و یاران مسلحش به‌سرعت در سرتاسر منطقه می‌پیچد و گل‌محمد که اندک‌اندک به چهره‌ای محبوب نزد مردم تبدیل می‌شود، در نقش قهرمان آنان ظاهر می‌شود. برای گل‌محمد دشواری‌ها تازه شروع شده‌است، دلشوره حفظ قهرمانی مشکل‌تر از قهرمان‌شدن است. فشارهای روانی گل‌محمد را غرق در تردید، سراسیمگی، سردرگمی، و تشویش درونی می‌کند. گل‌محمد احساس می‌کند که به آخر خط رسیده و پایان کارش نزدیک است. با تلاش نافرجام یکی از اعضای حزب توده برای ترور محمد رضا پهلوی، آخرین شاه ایران، ورق بر می‌گردد. حزب توده به محاق سیاسی فرو می‌رود و از هرگونه فعالیت رسمی منع می‌شود. اوضاع سیاسی جامعه دستخوش تغییراتی بنیادین می‌شود و دهقانان رنج‌کشیده‌ای که روزی برای ایستادگی در برابر اربابان زورگو هم‌قسم شده بودند، یکی پس از دیگری شانه خالی می‌کنند.    

   اربابان و مقامات حکومتی در نهایت موفق می‌شوند تا ناآرامی‌ها و شورش‌ها را بخوابانند و رمان کلیدر با کشته‌شدن گل‌محمد و تقریباً تمامی کسانی که به نحوی با خانوادهٔ کلمیشی مرتبط بودند به پایان می‌رسد. ستار نیز که برخلاف دستورالعمل‌های حزب توده هم‌پای گل‌محمد جنگیده بود، کشته می‌شود.

   کلیدر، مفصل‌ترین رمان فارسی است که نویسنده آن پانزده سـال از ســال‌هــای زنــدگی خــود (۱۳۴۷تا ۱۳۶۳) را صــرف نگــارش آن کــرده‌ اســت .بــسیاری از خوانندگان این رمان نیز این تجربه را داشته‌اند که گویی مـدتی از عمرشـان را در دنیـای کلیدر و با شخصیت‌های آن سپری کرده اند.    نثر استثنایی، ساختار استوار روایـی، حـوادث پر فراز و فرود، و ماجراهای پر کشمکش، کلیدررا به یکی از رمـان هـای صـاحب سـبک و متفاوت فارسی بدل کرده است که توضیح جنبه‌های مختلف روایی، زبـانی و محتـوایی آن میتواند جلوه های هنری و رازهای زیبایی شناختی این اثر را بهتر معرفی کند و ظرفیت‌ها و ظرافت‌ها، جذّابیت‌های آشکار و پنهان، و جایگاه واقعی رمان و توانمندی‌هـای نویـسنده آن را از منظرهای مختلف در برابر دیدگان مخاطبان قرار دهد.

درباره نویسنده

    محمود دولت آبادی، فرزندعبدالرسول و فاطمه، درتاریخ۱۰مردادسال ۱۳۱۹دردولت آباد سبزوار به دنیا آمد. دوران کودکی او مصادف است با جنگ جهانی دوم و بازماندن از مدرسه و تجربه تلخ فقر و ناخوشی. ابتدا با دنیای تئاتر آشنا می‌شود و از سال ۱۳۴۰تا ۱۳۵۳تئاتر و داستان نویسی، دوشادوش هم، ذهن او را تسخیر کرده بود اما تئاتر برای او در سال ۵۳ به پایان رسید. دولت آبادی آثار متعددی دارد از جمله مجموعه داستان با عنوان لایه‌های بیابانی، رمان سفر، آوسنه بابا سبحان، جای خالی سلوچ، از خم چنبر، روزگار سپری شده مردم سالخورده، طریق بسمل شدن، زوال کلنل. 

   برخی از آن‌ها به زبان‌های دیگر همچون  انگلیسی، فرانسوی، ایتالیایی،  نروژی، سوئدی، کردی، عربی و آلمانی ترجمه شده است. دولت‌آبادی در سال ۲۰۱۳ برگزیده جایزه‌ی ادبی یان میخالسکی سوییس شد. در سال ۲۰۱۴ جایزه شوالیه ادب و هنر فرانسه توسط سفیر دولت فرانسه در تهران به محمود دولت‌آبادی اهدا شده است و رمان زوال کلنل  در سال ۱۳۹۲نامزد دریافت جایزه بهترین کتاب داستانی آمریکا شده است.

     محمود دولت آبادی یکی از نام دارترین نویسندگان ایرانی است که نثر درخشان او با زبانی زنده، بیانی موزون و تصویریی هنری، سبکی دیگر گونه برای او به ارمغان آورده است. دولت آبادی، هم چنین با رویکردی تازه به مسایل روستایی، تصویری هنرمندانه از روستانشینان ایرانی در یک مرحله‌ی گذار، پدید م‌ آورد.

    ارز‌ش‌های ادبی و اجتماعی آثار دولت آبادی سهم قابل توجهی در تکامل رمان  ایرانی برای او تعیین می‌کند.  دولت آبادی در مورد مسائلی  می‌نویسد که خود از بطن آن متولد شده و با چم و خم آن رشد یافته است . بنابراین آثارش از نوعی حیات و هیجان زندگی واقعی سرشار است؛ چیزی که او را حتی در میان نویسندگان واقع‌گرا نیز صاحب سبکی ویژه کرده است.  نیروی تخیل سرشار محمود دولت آبادی و تلاش برای باز آفرینی ذهنی افراد گوناگون، آثار او را از توصیفات بیرونی و درونی پر کرده است  استفاده از جلوه‌های متعدد انسانی- طبیعی در خلق فضاهای واقعی و حسی، از ویژگی‌های آثار دولت آبادی است.

   دولت آبادی هرچه نوشته از روستاست از این‌رو ادبیات داستانی روستایی به دست این نویسنده پر کار و سخت‌کوش به اوج شکوفایی هنری و تپندگی رسیده است. زمینه‌های تاریخی و اجتماعی نیز در آثار او انعکاسی ملموس دارد و خواننده با مطالعه داستان‌هایش به ویژه به مدد توصیف های زیبا و دقیق او به جزئیات زندگی روستانشینان و چادر نشینان خطه خراسان پی می برد.

قسمتی از کتاب

  • همین‏که پای به زندگی گذاشتی،گام در آستانه‏ی مرگ هم گذاشتی
  • این دوره مثل این است که آدم میان یک بیابان پر برف دارد راه می‏رود. خودش، شاید نداند، امّا چشم‏های گرگ‏هایی مراقبش هستند که ببینند کی او دست و پاهایش کرخ‏ می‏شود، به زانو درمی‏آید،یواش‏یواش پیداشان می‏شود، دوره‏ات می‏کنند، وقتی دوره‏ات‏ کردند،دیگر کار تمام است».
  • خانواده‏ی بزرگ، ایران، همیشه فدای خانواده‏ی کوچک، فدای خانواده شده است».
  • زخم زبان،زخم جان بار می‏دهد.(بسا که پاره‏یی از فرومایگان مردم، در گذر از نقطه‏ی ترس و سپس سازش، به‏ حد ستایش دژخیم خود رسیده‏اند و تمام عشق‏های گم کرده‏ی خویش را در او جست‏وجو کرده و-به پندار-یافته‏اند! این،هیچ نیست مگر پناه گرفتن در سایه‏ی ترس،از ترس»

نظرات دیگران

علی دهباشی: «قریب به بیش از دو دهه پیش از این سید محمدعلی جمالزاده پس از مطالعه کلیدر در نامه‌ای به دولت‌آبادی نوشت که من پیش‌بینی می‌کنم با انتشار کلیدر در زبان فارسی ما در عرصه رمان در جهان حرف تازه‌ای زده‌ایم و نظرم این است که هر آینه به زبان‌های دیگر ترجمه شود قطعا شایستگی دریافت جایزه نوبل در ادبیات را دارد».

یار شاطر:«درون‌مایه کلیدر همچون اغلب آثار دولت‌آبادی مبارزه برای حصول عدالت اجتماعی و بازداشتن ظلم از قشرها ضعیف و ستم‌دیده جامعه و رسیدن به مدینه  فاضله‌ای است که در آن نعمت‌ها و مواهب زندگی به طرز منصفانه‌ای بین اعضای جامعه تقسیم شده‌است؛ بنابراین کلیدر علاوه بر آفرینش ادبی، درون‌مایه‌هایی سیاسی و اجتماعی نیز دارد و نویسنده در آن خواستار تغییرات اساسی در وضعیت و نحوه اداره جامعه است. اما دولت‌آبادی آنقدر واقع‌گرا هست که عدم موفقیت جنبش چپ در ایران را به گردن دولت‌مردان و عوامل بیگانه نیندازد بلکه به پای جهل و ترس و طمع و دورویی خود مردم بگذارد».

کامران تلطف: «کلیدر که زندگی و مبارزه طبقاتی در خراسان را به تصویر می‌کشد، نمونه اعلای نگرش دولت آبادی به ادبیات متعهد است. در کلیدر دهقانان، خرده‌بورژواهای شهری و روشنفکران، چه مسلمان و چه نامسلمان در مبارزه علیه اربابان و سرمایه داران و نیروهای ستمگر حامی آنان با یکدیگر متحد می‌شوند».

منابع:

  • باوندسوادکوهی، احمد. محمود دولت آبادی و جملات کلیدی کلیدر(۱۳۸۳). حافظ دی؛۱۰٫
  • رحیمیان ، هرمز. ادبیات معاصر نثر(۱۳۸۷). تهران: انتشارات سمت.
  • شیری، قهرمان. موسیقایی بودن کلیدر(۱۳۹۰). ادب پژوهی؛۱۶٫
  • میر عابدینی، حسن. صدسال داستان نویسی ایران(۱۳۷۷). تهران: انتشارات چشمه؛ جلد دوم.
  • مناجانی، علیرضا؛ حسینی، احمد. تحلیل عناصر مدرنیته در رمان کلیدر محمود دولت آبادی(۱۳۹۹). فصلنامه علمی تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیات فارسی؛۱۲(۴۳).
  • یارشاطر، احسان. یادداشت؛ بزرگترین رمان(۱۳۶۹). ایران نامه؛ ۱٫

 

دیدگاهتان را بنویسید