کتابهایی که ترجمه نشدهاند
«پارفیت: یک فیلسوف و ماموریتش برای نجات اخلاق»
نویسنده: نیما امیدیان
دِرِک پارفیت فیلسوفی جسور و دقیق بود. او فلسفه را مانند یک پروژهی عقلانی و ریاضیوار میدانست. او در جستجوی معنای واقعی اخلاق و هویت، دست به فروپاشی باورهای قدیمی زد. برای پارفیت فلسفه ابزاری برای نجات انسان در «حال» و «آینده» بود. او همچنان که در پی آشتی دادن نظریات فلاسفه پیش از خودش بود، اما با شکاکیتی رادیکال فلسفه اخلاق را به بنیانهایی تازه گره زد.
پارفیت در مقدمه جلد دوم کتاب «درباره آنچه مهم است» (On What Matters) میگوید: «فلسفه در نهایت موفق میشود توهمات را از بین ببرد، و به جای آن حقایق روشنتر و آزادیبخشتر را آشکار کند. این موفقیت، نه تنها ذهن ما، بلکه شیوه زندگی ما را دگرگون خواهد کرد.»
دیوید ادموندز، در این زندگینامه فلسفی، با استفاده از خاطرات و روایتهای همکاران و خانواده پارفیت، و با بررسی روند نگارش آثار او، تلاش میکند راهی برای شناخت دنیای این فیلسوف برجسته پیدا کند. شخصیت عجیب و منزوی پارفیت، و وقف کردن زندگیاش برای فلسفه، جایی است که نویسنده را وادار میکند با او همذات پنداری کند.
از ادموندز پیشتر کتابهایی به فارسی ترجمه شده است: مسائل اخلاقی در جهان امروزی (انتشارات امیرکبیر) و کتاب دو جلدی بفرمایید فلسفه (انتشارات کرگدن)، اما «پارفیت» نخستین زندگینامهای است که او مینویسد. او از پیش از به دنیا آمدن «دِرِک» در چین با خانواده او همراه میشود و بعد در هر نقطه عطفی از زندگی او مکث میکند. نگارش اولین مقاله مهم و تاثیرگذارش او را وارد دنیای جدی فلسفه میکند.
کتاب نخست درک پارفیت دلایل و اشخاص (Reasons and Persons, 1984) در نقد خودگرایی اخلاقی (Ethical Egoism) است. پارفیت نقدهای بنیادینی به این نظریه وارد میکند: «در یک رقابت تسلیحاتی بین دو کشور، هر کدام از طرفین تصور میکنند باید قویتر و مسلحتر باشند، ولی در نهایت هر دو کشور ناامنتر خواهند شد.»
پارفیت تمایل زیادی به استفاده از آزمایشهای ذهنی دارد. در نظریه هویت شخصی (Personal Identity) او آزمایش تقسیم مغز در دو بدن The Fission Thought) Experiment) را ارائه میکند که پایهگذار نگاه او در این زمینه است: هویت شخصی ثابت وجود ندارد؛ چیزی که مهم است، تداوم روانی و روابط روانشناختی است. ادموندز بیان میکند که پارفیت چه رنجی را برای نوشتن این کتاب به جان خریده است.
او دوره فشرده نگارش کتاب دلایل و اشخاص را به دقت بررسی میکند. او نگاه منحصر به فرد پارفیت را در این میداند که به جای پُرگوییهای کانتی، سوالات جدید و تکاندهنده مطرح میکند. او اشاره میکند که فیلسوفان زیادی پس از پارفیت شروع با بازبینی نظرات خود کردند.
«وظیفه ما ساختن آیندهای است که در آن بیشترین خیر و کمترین رنج برای بیشترین تعداد ممکن از انسانها رقم زده شود؛ حتی برای آن نسلی که هنوز به دنیا نیامدهاند.» پارفیت سه نظریه اخلاقی مهم قرن بیستم را در تضاد با یکدیگر نمیداند. او، کانتیگرایی (اخلاق، مبتنی بر وظیفه)، پیامدگرایی (اخلاق، مبتنی بر نتیجه) و قراردادگرایی (اخلاق، مبتنی بر عدالت) را روشهای مختلفی برای بیان یک حقیقت اخلاقی واحد میداند.
پارفیت بیان میکند که یک عمل نادرست است اگر: [یک] نتواند بهترین نتیجه کلی را به ارمغان بیاورد. (پیامدگرایی) [دو] با آنچه همه میتوانند به طور منطقی بخواهند در تضاد باشد. (کانتیگرایی) [سه] چیزی باشد که دیگران بتوانند به شکل منطقی رد کنند (قراردادگرایی). پارفیت معتقد است که حقایق اخلاقی سکولار وجود دارند و اخلاق لزوما میتواند بنیادهایِ منطقیِ مستقل از باورهای دینی داشته باشد.
کتاب «پارفیت: یک فیلسوف و…» به دلیل ملاقاتها و مصاحبههای ادموندز با درک پارفیت این امکان را فراهم کرده است تا نگاه دقیقی به سلوک و شخصیت او، به ویژه در سالهای آخر زندگیاش، داشته باشیم. در فصل دیگری از کتاب که سیر نوشتن [احتمالا] بهترین کتاب پارفیت، درباره آنچه مهم است (On What Matters, 2011)، را به تصویر میکند، با کمالگرایی شگفتانگیز فیلسوف، حتی در انتخابِ اسم کتاب، روبهرو هستیم.
او آشکارا پارفیت را ستایش میکند و زندگی او را با صداقتی تمام عیار مستند میکند. او عاشق هوش و ذکاوت پارفیت است. ولنگاریاش نسبت به هنجارهای شخصی و اجتماعی را ناشی از تمرکز تمام وقتش به فلسفه میداند. او یک درام از یک شخصیت کاریزماتیک، و یک تراژدی از یک زندگی گوشهگیرانه را روایت میکند.
پارفیت، در یکی از آزمایشهای ذهنیاش، مسأله ترولی (Trolley Problem) «فرانسیس کام» را در زمینه مسئولیت اخلاقی گسترش میدهد: «تصور کنید شما در یک حادثه در حال وقوع، امکان نجات پنج نفر غریبه یا فرزند خود را دارید. شما فقط یک حق انتخاب دارید. چه تصمیمی میگیرید؟»
او مساله را از نگاه نظریات مختلف بررسی میکند. او همه را به چالش میکشد تا شهود تازهای بیابد و در نهایت تحلیل منسجمتری برای اصول اخلاقی بنا کند. ادموندز معتقد است که این آزمایش [و آزمایشهای دیگر] نشان میدهند که اخلاق فراتر از محاسبات ساده و نتیجهگرایانه است و شامل تعهدات خاص و پیچیدگیهای انسانی میشود.
در نهایت، برای علاقهمندان فلسفه، کتاب «پارفیت – یک فیلسوف…» کتابی خوشخوان است. کتابی پر از روایت، از یک کاراکتر منزوی و منحصربهفرد شبیه آنچه از خوزه آرکادیو بوئندیای «صد سال تنهایی» خواندهایم، که به زیستن، نگاهی شبیه به بنجامین کامپسونِ «خشم و هیاهو» دارد: «من فکر میکنم بسیار آرامشبخش است که فکر کنم مرگ به معنای کامل آن، این است که هیچ فردی در آینده وجود نخواهد داشت که به طریقی با من مرتبط باشد.»
