چگونه از زیر کار در نرویم؟
از کار دررفتن اصطلاح آشنایی است. همه ما در زندگی اجتماعی و شخصی خود با شرایط به تعویق انداختن کار مواجه شدهایم، لحظات و روزهایی که یا خودمان از زیر کاری درمیرویم یا با خشم و ناامیدی متوجه کسانی میشویم که دارند کار ما را عقب میاندازند. اما ماجرا به این سادگی نیست. یعنی تنبلی، بطالتورزی و شانه خالی کردن از کار لزوما به معنی طفرهروی اجتماعی نیست. طفره روی اجتماعی یک نوع خاص از از زیر کار در رفتن است. دقیقا موضوع کتاب چرا از زیر کار دررو میشویم؟ که به بررسی پدیده طفرهروی اجتماعی و ریشه یابی دلایل آن میپردازد.
اما چرا این موضوع مهم است آن قدر که یک کتاب به آن اختصاص داده شده؟ چون این ماجرا نسبت مستقیمی با ماجرای پیشرفت و توسعه دارد. به عبارت دیگری اگر بخواهیم کشوری توسعه یافته داشته باشیم (یا بفهمیم یکی از عوامل توسعه نیافتگی اقتصادی چیست) باید سراغ ماجراهایی مثل بهره وری و کارایی نیروی کار و میزان ساعت کار مفید برویم.
باوجود اینکه خصوصیات فردی روی این ماجرا تأثیرگذار است اما طفره روی اجتماعی یک پدیده ذاتی نیست بلکه متأثر از فرآیندهای اجتماعی است. همین جمله نشان میدهد که چنین کتابی نه فقط مناسب مدیران و صاحبان کسب و کارهای گروهی بلکه از یک منظر کتابی جامعه شناختی برای درک برخی از مسائل و مشکلات اجتماعی است که میتواند در حوزههای گوناگون مورد استفاده قرار بگیرد.
وقتی درباره مفهوم طفرهروی اجتماعی صحبت می کنیم اشاره به آن نوع از زیر کار در رفتن داریم که در یک گروه (جمع، سازمان) معنا پیدا می کند و برروی بازدهی عمومی تأثیر می گذارد. بنابراین در اینجا با سه مفهوم سروکار داریم: گروه، کارایی اعضای گروه و طفره روی اجتماعی. که شناخت هرکدام ما را با مباحث متنوع دیگری آشنا میسازد.
جالب است بدانید که شروع توجه به موضوع کاهش تلاش در کار گروهی و پژوهش دربارهاش از مسابقات طنابکشی شروع شد. ماکس رینگلمن متوجه شد که در یک مسابقه طنابکشی، زیاد شدن تعداد افراد دو سر طناب به افزایش نیروی فشار نمیانجامد. توضیح سادهتر این است که اگر بجای یک نفر، سه نفر اضافه شوند به این معنی نیست که قدرت کشش سه برابر میشود، بلکه یکطورهایی افراد اضافه شده تمام زورشان را نمیزنند؛ احتمالا با خودشان فکر میکنند یکی دیگر هم هست!
مطالعات رینگلمن درباره مفهومسازی کاهش تلاش در کار گروهی گرچه کاستیها و نقدهایی دارد اما در این مسیر جریانساز بود. مسیری که باعث کشف پتانسیلهای استفاده نشده نیروی انسانی در گروه شد که میتوانست تعریف همافزایی را تغییر دهد.
کتاب چرا از زیر کار دررو میشویم؟ با تعریف مفاهیم، پیشینه آغاز چنین مبحثی و پژوهشها و نظریات مختلف آغاز میشود. تفاوت بین گونههای مختلف تنبلی را از نظر فردی یا اجتماعی بودن شرح میدهد. نکته مهم این است که تنبلی یا اهمالکاری فردی لزوما منجر به کاهش کارایی گروه نمیشود و همین مستقل بودن (و مهم بودن) مبحث طفرهروی اجتماعی را نشان میدهد. که همین باعث به وجود آمدن نظریات مختلفی درباره این پدیده شده که البته در فصل سوم این کتاب به تفصیل معرفی میشوند.
البته در طفرهروی اجتماعی عوامل مختلفی موثر هستند، از انگیزهها تا خصوصیات فردی که هرکدام در بخشی از کتاب شرح داده شدهاند وحتی بخشهایی هست که بیشتر رویکردی روانشناسانه دارد که با توجه به عنوان آن فصل (یعنی عوامل فردی طفرهروی اجتماعی)، منطقی است که برای بررسی ویژگیهای افراد اهمالکار به مباحث روانکاوانه رو آورد. نکته جالب در طرح نمونهها و دلایل فردی اشاره به این است که پژوهشها نشان میدهد در ایران رابطه قوی بین اهمالکاری و افسردگی وجود دارد.
طبیعی است که فقط شناسایی مشکلات و عوامل در چنین مباحثی کافی نباشد، پس در اقدامی کاربردی بخشی از کتاب به موارد اصولی برای تشکیل یک گروه کارا و اثربخش اختصاص پیدا کرده که دامنه آن به مباحثی مانند رضایت شغلی و عدالت کشیده شده. همین عناوین نشان میدهد که در ماجرای طفره روی اجتماعی نکات مهمی از منظر ارزشی و ارتباط انسانی وجود دارند.
یکی از ویژگیهایی که میتواند کتاب چرا از زیر کار دررو میشویم؟ را برای کسانی که قصد فعالیتهای گروهی، راه اندازی مجموعهها و مدیریت دارند، مفید و همراه با دانش عمیق کند توضیحاتی است که درباره مفهوم شغل و تفاوت حرفه و کار و دیگر عناوین این حیطه میدهد. نکات ظریف اما ارزشمندی که نگاه ما را عمیقتر کرده و باعث میشود به ماجرای کار و فعالیت گروهی و طراحی مشاغل و جایگاههای شغلی دقیقتر نگاه کنیم که همین نکات از مشکلات بعدی در فعالیت گروهی پیشگیری خواهد کرد.
شاید با خودتان فکر کنید که در این قرن که فناوریهای سایبری در همه وجوه زندگی ما حضور دارد شاید ماجرای کار گروهی یا طفرهروی اجتماعی تغییر کرده باشد. و البته چه بسا شکل جدیدی از آن را به وجود آورده باشد که طفره روی را آسانتر بکند! فصل دهم کتاب دقیقا به همین مبحث اختصاص دارد و مفهومی با نام طفره روی سایبری را مطرح میکند و عوامل و انواع آن و راه کارهای کنترل و مدیریتش را شرح میدهد.
در لابلای بخشهای مختلف کتاب کادرهایی با عنوان آیا میدانید وجود دارد که به جذابیت کتاب افزوده. داخل این کادرها گاه معرفی یک کتاب، شرح یک مستند یا سابقه و خاطرهی فردی است. همچنین در پایان هر فصل صفحهای با عنوان فصل در یک نگاه وجود دارد که خلاصه فشرده و مفیدی از مباحث مطرح شده در هر فصل را ارائه میدهد. استفاده از ادبیات (به ویژه ادبیات کهن فارسی) به غنا و ماندگاری مطالب کمک کرده، مانند این نمونه شیرین و خلاصه شده که از کلیله و دمنه در میانه مباحث کتاب آمده است:
«موشی در خانه صاحب مزرعه تله موش دید، به مرغ و گوسفند و گاو خبر داد. همه گفتند: تله موش مشکل توست به ما ربطی ندارد… ماری دمش در تله موش گیر کرد و زن مزرعهدار را که آنجا بود گزید. از مرغ برایش سوپ درست کردند و گوسفند را برای عیادت کنندگان از زن مزرعهدار سر بریدند. زن مزرعهدار زنده نماند و مرد، گاو را برای مراسم ترحیم کشت… در این مدت موش از سوراخ دیوار نگاه میکرد و به مشکلی که به دیگران ربط نداشت فکر میکرد!»
درهرحال چه یک مدیر باشید یا در فکر راه اندازی یک کار گروهی یا علاقمند به مباحث اجتماعی یا بررسی مسیر توسعه اقتصادی، کتاب چرا از زیر کار دررو میشویم؟ نکات ارزشمندی دراختیارتان خواهد گذاشت. نکاتی که نه تنها دانش بیشتری از مسیر پیشرو به شما میدهد بلکه شناختی از فضای اجتماعی اطرافتان را هم به آن میافزاید.
