وهن بزرگ: شرم و حیرت

«مکتب تبریز» را باید همچون مقدمه‌ای بر «مبانی نظریه مشروطه‌خواهی» خواند که از مواد فراهم آمده در این آستانه‌ی تجدّد سنگ بنایی برای مباحث سرنوشت‌ساز روزهای آشوبناک انقلاب مشروطه می‌سازد.
«مکتب تبریز» روایت کشاکشی است که اول بار در دارالسطنه ولیعهد قاجار در تبریز با دیدن عمق شکاف بین ایران و ملل پیشرفته حاصل شد و به تدریج در رسالات دیگرانی متبلور شد که اگر چه الزاماً ساکن تبریزِ جغرافیایی نبودند اما در همان راهی گام برمی‌داشتند که با دربار نایب‌السلطنه‌ی تبریز گشوده شده بود.