موج نو: یک افسانه­‌ی باشکوه و پراغراق

موج نو: یک افسانه­‌ی باشکوه و پراغراق


اولین نفری باشید که به این کتاب امتیاز می‌دهید

 

تهیه این کتاب

«موج نوی فرانسه» کتابِ سینه­‌فیلیایی به حساب نمی‌­آید، کتاب بسیار منطقی و بر اساس مستندات پیش می‌­رود و قرار است تلاشی باشد برای پاسخ به سوالات مهم در مورد موج نو و اثبات یکّه بودن آن. اما چگونه می‌­توان یکه بودن موج نو را اثبات کرد؟ آیا امکان این‌که با پدیده‌­ای که اساساً ویژگی‌­های سینه­‌فیلیایی دارد به صورت غیرسینه­‌فیلیایی برخورد شود وجود دارد؟ کتاب میشل ماری همزمان هم تاکیدی دوباره بر اهمیت موج نو است و هم تلاشی برای زدودن تعاریف اغراق‌­آمیز از آن.  

موج نوی فرانسه، یک مکتب هنری

نویسنده: میشل ماری

مترجم: محمدرضا یگانه‌دوست

ناشر: بیدگل

نوبت چاپ: ۱

سال چاپ: ۱۳۹۷

تعداد صفحات: ۲۰۶


«موج نوی فرانسه» کتابِ سینه­‌فیلیایی به حساب نمی‌­آید، کتاب بسیار منطقی و بر اساس مستندات پیش می‌­رود و قرار است تلاشی باشد برای پاسخ به سوالات مهم در مورد موج نو و اثبات یکّه بودن آن. اما چگونه می‌­توان یکه بودن موج نو را اثبات کرد؟ آیا امکان این‌که با پدیده‌­ای که اساساً ویژگی‌­های سینه­‌فیلیایی دارد به صورت غیرسینه­‌فیلیایی برخورد شود وجود دارد؟ کتاب میشل ماری همزمان هم تاکیدی دوباره بر اهمیت موج نو است و هم تلاشی برای زدودن تعاریف اغراق‌­آمیز از آن.  

موج نوی فرانسه، یک مکتب هنری

نویسنده: میشل ماری

مترجم: محمدرضا یگانه‌دوست

ناشر: بیدگل

نوبت چاپ: ۱

سال چاپ: ۱۳۹۷

تعداد صفحات: ۲۰۶

 


اولین نفری باشید که به این کتاب امتیاز می‌دهید

 

تهیه این کتاب

 

 

میشل پواکار (ژان ­پل بلموندو) در آغازِ فیلمِ از نفس‌­افتاده‌­ی ژان ­لوک گدار می­‌گوید: «اگر کاری رو باید انجام بدی، باید انجام بدی.» موج­ نوی سینمای فرانسه بی‌­شباهت به این حرف پواکار نیست. یک واقعه‌­ی تاریخی سینمایی که گویی دیر یا زود باید رخ می‌­داد، اما کسی به جز آن جوانان پرشورِ سینه‌­فیل از عهده­ انجامش برنمی‌­آمدند. جوانانی که اعتقاد داشتند سینما را نه از طریق خواندن تاریخ سینما، بلکه از طریق دیدنِ چندین باره‌­ی فیلم‌­ها آموخته‌­اند.

موج­‌ نوی سینمای فرانسه برای عشاق سینما دوره‌­ای خاص و پرشور است، بسیاری از آن عشاق معتقدند همه چیز را در موردش می‌­دانند. نویسنده به کمبود منابع و کتاب­‌های خوب در این زمینه اشاره می­‌کند و مثلاً معتقد است کتاب ژان­‌لوک دویین با عنوان «موج نو، ۲۵ سال بعد» (کتاب در ایران نیز با ترجمه­­ قاسم روبین منتشر شده) از سطح پژوهشی محدود فراتر نرفته است.

میشل ماری نویسنده­‌ی کتاب، از همان مقدمه‌­ی ­آغازین سوالاتی مهم و چالشی را مطرح می‌­کند. موج نو چیست؟ آیا موج نو به لحاظ زیبایی‌­شناسی هم از نوعی انسجام واقعی برخوردار بوده است؟ ماری به مانند پژوهشگری دقیق سعی می­‌کند تمام جوانب ظهور موج نو را بررسی کند، گویی با پایان‌­نامه­‌ای سینمایی روبه‌­رو هستیم که در شش فصل تمام زمینه­‌ها، مشکلات و تاثیرات موج نو را بررسی می‌­کند. ماری شیفته‌­ی موج نو است و این در سطر سطر کتاب مشخص است اما سعی می­‌کند در تمام لحظات دیدگاه انتقادی خود را نیز حفظ کند. آیا موج نو موجب گریز مخاطب معمولی از سالن­‌های سینما نشده؟ آیا موج نویی‌­ها واقعاً هیچ تجربه‌­ای برای در فیلم‌سازی نداشتند؟ چرا اسطوره‌­ی موج نو از دهه ۱۹۶۰ تا کنون دوام آورده است؟ آیا علائم موج نوی جدیدی در افق پدیدار شده است؟

کتاب سهم ویژه­‌ای را به امور اقتصادی سینمای موج نو اختصاص داده است و در کنارش تولید و پخش فیلم‌­ها، فرجام تجاری و بستر سیاسی، اجتماعی و فرهنگی زمانِ ظهور موج نو را واکاوی می‌­کند.

کتاب شش فصل دارد:

۱-شعاری ژورنالیستی و نسلی نو ۲-مفهومی انتقادی ۳-شیوه‌­ی تولید و توزیع ۴-شیوه‌­ی عمل فنی، زیبایی‌­شناسی ۵-مضامین نو و چهره‌­های نو: نقش­‌ها و بازیگران ۶-تاثیر جهانی موج نو و میراث آن برای سینمای امروز

کتاب گام به گام پیش می‌­رود، از اولین باری که عبارت موج نو در سال ۱۹۵۷ و در هفته نامه اکسپرس به کار رفت شروع می­‌کند (عبارتی که البته در آن زمان مشخصاً ربطی به سینما نداشت و در مورد تغییرات پوششی و سبک زندگی نسل جدید جوانان آن دوره به کار رفته بود.) و به تک‌­تک رویدادهای مهم آن دوره می‌­پردازد، از مقاله‌­ی مهم آلکساندر آستروک به عنوان «دوربین-قلم» در سال ۱۹۴۶ تا مقالات مهم آندره بازن و البته مقاله­ دوران‌­سازِ تروفو با عنوان «گرایشی خاص در سینمای فرانسه» و در نهایت شکوفایی موج نو در سال­های ۹-۱۹۵۸ با نمایش چهارصد ضربه و از نفس‌­افتاده و البته دو فیلم کلود شابرول یعنی «سرژ زیبا» و «پسرعموها»…

ماری در اواخر فصل دوم در تببین عبارت مکتب هنری می­‌گوید یکی از ویژگی‌­های مکتب هنری این است که دشمنان آن‌­ها حملات وسیعی بر ضدشان ترتیب دهند (در کنار داشتن برنامه‌­های زیبایی‌­شناختی، ارگان مطبوعاتی حامی و داشتن یک نظریه‌­پرداز و یک رهبر) و این حملات و دشمنی‌­ها همواره بر علیه موج نو وجود داشته است، حملاتی تند و کوبنده به ویژه از سوی نشریه­‌ی رقیب، یعنی پوزیتیف، که حتی تندتر از حملات موج‌­نویی‌­های جوان علیه پاپابزرگ‌­ها و سینمای موسوم به «سنت کیفیت» بود!

پوزیتیف در یکی از مقالاتش در حوالی سال ۱۹۶۰ نوشته بود: «عده‌­ای تازه‌­کار معلوم‌­الحال خود را به میان معرکه‌­ی کارگردانی انداخته‌­اند، درست مانند دختران جوان قرن نوزدهمی که اوقات فراغت اعیانی خود را با نقاشی آبرنگ پر می‌­کردند. این کارگردان‌­ها به سرعت ناپدید می‌­شوند…» یا جایی دیگر روبر بناییون در مورد گدار گفته بود: «گدار خودنما، حرام­‌کننده‌­ی نستوه نگاتیو، مولف بلاهت و احکامی نفرت­‌انگیز درباره‌­ی مردم‌­آزاری و ناسزاگویی، بدترین فروپاشی سینمای فرانسه به سوی بی­سوادی ادبی و ادعاهای توخالی را رقم زد.»

 

سینمای

 

فصل سوم به افسانه‌­ی فیلم­‌های کم­‌هزینه می‌­پردازد. افسانه‌­ای که همیشه در مورد موج نو وجود داشته است این است که موج نو باعث تسهیل در فیلم‌سازی شده بود، اما واقعیت این است که هزینه‌­های تولید شخصی‌­ترین و رفاقتی­‌ترین فیلم‌­های موج نو نیز بالا بوده است. میانگین هزینه تولید فیلم در ۱۹۵۹ معادل ۳۰۰ هزار دلار بود و منظور از فیلم کم‌­هزینه فیلمی با حدوداً یک دهم هزینه متوسط است. اگر از موردِ ارثیه‌­­ی اتفاقی که از مرگِ مادربزرگِ همسر کلود شابرول به او رسید و ازدواج تروفو با دختر تهیه‌­کننده معروف آینس مورگنِسترن صرفنظر کنیم، فیلم‌­های موج نویی نه تنها کم‌هزینه نبودند، بلکه غالباً همان هزینه­ تولید متوسط را نیز در گیشه نمی­‌توانستند برگردانند. از سوی دیگر بحران مخاطب در سینمای فرانسه جدی بود و در یک بازه‌­ی پانزده ساله نیمی از تماشاچیان خود را از دست داد. (از فروش ۴۱۱ میلیون بلیط در سال ۱۹۵۷ به ۳۲۸ میلیون در سال ۱۹۶۱ رسید.) و نکته‌­ی جالب­‌تر این‌که همچنان فیلم­‌های کارگردانان قدیمی فروش بالاتری داشتند. (میانگین فروش فیلم‌­های دَه کارگردان­ نسل قدیم نسبت به دَه کارگردان­ نسل جدید در حد فاصل ۱۹۵۶ تا ۱۹۶۳، ۴۴۴/۱۵۹ هزار بلیط در مقابل ۳۶۱/۱۴۳ هزار بود.)

اما همان­‌گونه که در فصل چهار نیز اشاره می‌­شود، این هزینه‌­ی نسبتاً کم مساوی بود با آزادی عمل بیشتر و باعث به وجود آمدن نسل جدیدی از تکنسین‌­ها و عوامل خلاق در فیلمسازی شد. در مورد زیبایی‌­شناسی موج نو و عواملی مانند بداهه‌­پردازی در مراحل مختلف، صدابرداری صحنه، گروه­‌های کوچک، فیلمبرداری غیر استودیویی، نورپردازی طبیعی و کار با بازیگران غیرحرفه‌­ای نیز همواره اتفاق‌­نظر وجود نداشته و انحراف معیار از موارد ذکر شده در مواردی مشاهده می‌­شود. (مشخصاً فیلم «تحقیر» که با بودجه­ یک میلیون دلاری و حضور بریژت باردو ساخته شد.) اما این تمام تناقضات موج نویی‌­ها نیست! برخلاف باور موج نویی‌­ها که فیلم­نامه­ هر اثر را باید خود کارگردان مولف بنویسد، در عمل به جز فیلم «سرژ زیبا» که مصداق کامل نگارش فیلم­نامه توسط کارگردان است در سایر تولیدات موج نو چنین اتفاقی رخ نداده است و معمولاً یک همکار فیلم­نامه‌­نویس کارگردانان را همراهی می­‌کرده است. از طرف دیگر فیلم­نامه‌­های موج نو شخصی‌­تر و خودزندگی‌­نگارانه‌­تر از فیلم­نامه‌­های سنت کیفیت بودند اما ایده‌ی کارگردان مولف اصلاً فراگیر نبود و در دوران موج نو نیز کماکان اقتباس از رمان و داستان ادامه داشت و درصد فیلم­نامه‌­های غیراقتباسی اصلاً معنادار نبود.

در بسیاری از فیلم­‌های موج نو مثل «از نفس افتاده»، «چهارصد ضربه»، «پاریس از آن ماست»، «آسانسور به سوی سکوی اعدام» و یا «برج اسد» و «دختر نانوایی مونسیو» سعی بر ارائه­‌ی تصویری واقعی از چهره­ پاریس در دهه­ ۶۰ میلادی است. و شاید نقطه­ اوج این تلاش فیلم شش اپیزودی «پاریس از شش نگاه» باشد، فیلمی که ژان دوشه، ژان روش، ژان دانیل پوله، گدار، رومر و شابرول اپیزودهایش را ساختند.

افسانه­‌ی پراغراق دیگری که خود موج­‌نویی­‌ها بعضاً به آن دامن زدند، داستانِ نداشتن تجربه­‌ی فیلمسازی است. شابرول معتقد بود در هفته اول ساخت فیلم اولش اشتباهی نبوده که انجام نداده باشد! و می‌­گفت: «رابیه (متصدی دوربین) مرا دعوت کرد تا از چشمی دوربین قاب را نگاه کنم، من چشمم را آن‌جا گذاشتم اما هیچ ­چیز نمی‌­دیدم، رابیه با مهربانی به من توضیح داد که دارم داخل یکی از بست‌­های دوربین را نگاه می‌­کنم!» در حالی که اکثر کارگردان‌­های موج نو قبل از ساخت فیلم بلندشان سابقه­‌ی ساخت فیلم کوتاه داشتند و از سویی لویی مال و ژاک دمی خود فارغ‌­التحصیل مدارس سینمایی بودند.

فصل چهار با اشاره به تاثیر فراوان ژان روش و مستندهای مردم­‌نگارانه‌­اش در زمینه­ صدای همزمان و صدابرداری مستقیم (که کمتر به نقشش در موج نو اشاره شده است) و ایده­‌های تدوینی آلن رنه که بسیار مورد استفاده­ موج نویی‌­ها قرار گرفت ادامه می‌­یابد و در نهایت با اشاره به نقش مهم دو فیلمبردار موج نو یعنی آنری دوکی (چهارصد ضربه) و رائول کوتار (از نفس‌­افتاده و بیش از دَه فیلم مهم موج نو) و ماجراجویی و علاقه‌­شان به نورپردازی طبیعی و از همه مهم‌­تر این‌که دوربین را از سه‌­پایه جدا کردند، پایان می‌­یابد.

 بخش اعظم فصل پنجم نیز اشاره به بازیگران ستاره­‌ی موج نو دارد، از باردو و ژان مورو تا ژان ­پیر لئو، ژ‌‌ان ­پل بلموندو ژا‌‌ن‌­کلود بریالی. نسل جدیدی از بازیگران که با ویژگی‌های متفاوت و جوانانه­ خود نسبت به بازیگران نسل قبل، توانستند تماشاگران نسل جدید را با خود همراه کنند. هفت فیلمی که آنا کارینا و ژان‌­لوک گدار باهم همکاری کردند از شاخص‌­ترین همکاری­‌های کارگردان و هنرپیشه­‌ها در تاریخِ سینما است.

فصل پایانی اما به سرعت و در چند صفحه می­‌خواهد تاثیر جهانی موج نو و میراث آن برای سینمای امروز را بررسی کند. نتیجه فصلی سرشار از اسامی سینماگران مطرح جهان است. از تاثیر مستقیم موج نو بر مکتب­‌های سینمای دولتی شرق اروپا و مشخصاً لهستان و یرژی اسکولیموفسکی تا سینمای چکسلواکی و فورمن، ورا چیتیلوا و یان نِمک و از برزیل و «سینما نوو» و گلوبر روشا تا تاثیر موج نو بر سینمای آوانگارد و تجربی.

«موج نوی فرانسه» کتابِ سینه­‌فیلیایی به حساب نمی‌­آید، کتاب بسیار منطقی و بر اساس مستندات پیش می‌­رود و همان‌­طور که نویسنده می­گوید قرار است تلاشی باشد برای پاسخ به سوالات مهم در مورد موج نو و اثبات یکّه بودن آن. اما چگونه می‌­توان یکه بودن موج نو را اثبات کرد؟ آیا امکان این‌که با پدیده‌­ای که اساساً ویژگی‌­های سینه­‌فیلیایی دارد به صورت غیرسینه­‌فیلیایی برخورد شود وجود دارد؟ آیا آن شور و هیجان، ماجراجویی‌­ها و ساختارشکنی­‌ها لزوماً از طریق مقایسه‌­های آماری قابل انتقال است؟ کتاب میشل ماری همزمان هم تاکیدی دوباره بر اهمیت موج نو است و هم تلاشی برای زدودن تعاریف اغراق‌­آمیز از آن. نوعی دعوت به تماشای دوباره و چند باره‌­ی فیلم­‌ها فارغ از آن هاله‌­ی اسطوره­‌ای که همیشه در حوالی موج نو می‌­درخشیده است؛ بازگشت دوباره به خود فیلم‌­ها و کشف مجدد آن جواهرات ارزشمندِ افسانه‌­ای، این شاید تنها راه برای اثبات یکّه بودن موج نو باشد.

* عکس‌ها، دو فیلم آغازگر و شاخص موج نو را نشان می‌دهند. بالایی «از نفس‌افتاده» گدار و پایینی «چهارصد ضربه» تروفو

  این مقاله را ۵۷ نفر پسندیده اند

اشتراک گذاری این مقاله در فیسبوک اشتراک گذاری این مقاله در توئیتر اشتراک گذاری این مقاله در تلگرام اشتراک گذاری این مقاله در واتس اپ اشتراک گذاری این مقاله در لینکدین اشتراک گذاری این مقاله در لینکدین

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.