ساختن فیلمِ کتابی که نخوانده‌ای 

ساختن فیلمِ کتابی که نخوانده‌ای 

یک مقایسه‌ بین «اُدیسه» هومر و فیلم «کجایی ای برادر» برادران کوئن. داستان‌هایی هستند که نخوانده می‌دانی؛ لازم نیست شاهنامه خوانده باشی تا داستان فرزندکشی رستم یا گذشتنِ سیاوش از میان شعله‌های آتش را بدانی. به همین سان لازم نیست اَدیسه هومر را خوانده باشی تا از آن همه ماجرا مطلع باشی. ماجراهای اودیسه چنان در فرهنگ غرب مشهورند که ادیسه به صورت واژه‌ای وارد زبان شده و به هر سفر طولانی و پرماجرایی ادیسه می‌گویند. اما آیا کوئن‌ها در فیلم‌شان اودیسه را بدون خواندن آن مورد اقتباس قرار داده‌اند؟ روبرت صافاریان معتقد است کوئن‌ها روح اثر را اقتباس کرده‌اند، نه جزئیات آن را.

یک مقایسه‌ بین «اُدیسه» هومر و فیلم «کجایی ای برادر» برادران کوئن. داستان‌هایی هستند که نخوانده می‌دانی؛ لازم نیست شاهنامه خوانده باشی تا داستان فرزندکشی رستم یا گذشتنِ سیاوش از میان شعله‌های آتش را بدانی. به همین سان لازم نیست اَدیسه هومر را خوانده باشی تا از آن همه ماجرا مطلع باشی. ماجراهای اودیسه چنان در فرهنگ غرب مشهورند که ادیسه به صورت واژه‌ای وارد زبان شده و به هر سفر طولانی و پرماجرایی ادیسه می‌گویند. اما آیا کوئن‌ها در فیلم‌شان اودیسه را بدون خواندن آن مورد اقتباس قرار داده‌اند؟ روبرت صافاریان معتقد است کوئن‌ها روح اثر را اقتباس کرده‌اند، نه جزئیات آن را.

داستان‌هایی هستند که نخوانده می‌دانی؛ لازم نیست شاهنامه خوانده باشی تا داستان فرزندکشی رستم و قصه عشق بیژن و منیژه و گذشتنِ سیاوش از میان شعله‌های آتش را بدانی. به همین سان لازم نیست اَدیسه هومر را خوانده باشی تا درباره سایرن‌های اغواگر و غول‌های یک چشم چیزهایی بدانی ــ دست‌کم برای کسی که در غرب بزرگ شده و به مدرسه رفته چنین است.

تاریخ نگارش ادیسه به سده هشتم پیش از میلاد برمی‌گردد و باور بیشتر پژوهشگران این است که کتاب اساساً برای خواندن نوشته نشده است، بلکه مجموعه‌ای است از قصه‌هایی که برای اجرا همراه موسیقی توسط نقالان و نوازندگان دوره‌گرد خلق شده و بعدها هومرِ شاعر آن‌ها را جمع‌آوری کرده و به رشته تحریر کشیده است. به عبارت دیگر، مانند همه این گونه آثار یکجا خلق نشده، بلکه تکه تکه و در طول زمانی طولانی هستی یافته است و بنابراین جست‌وجوی انسجامی در آن‌ها شبیه آن‌چه مثلاً در یک رمان یافتنی است، چندان معقول نمی‌نماید.

یونانیان باستان، مثل بیشتر مردمان عهد باستان ــ و در حقیقت مثل بیشتر مردمان امروز نیز ــ عاشق قهرمانان و به‌خصوص جنگاوران بودند. آن‌ها دوست داشتند داستان‌های این قهرمانان را بشنوند و این داستان‌ها هرچه جادویی‌تر و تخیلی‌تر، بهتر. شاه اُدیسئوس یکی از این قهرمانان بود که ماجراهای بازگشت او از جنگی طولانی به زادگاهش ایتاکا در کتاب ادیسه نقل می‌شوند. این سفر بازگشت به خانه که اساساً سفری دریایی است ده سال طول می‌کشد؛ از بس که دردسرهایی که شاه و مردانش در راه گرفتارش می‌شوند زیاد است! و سرانجام شاه ادیسئوس متوجه می‌شود که سبب همه این گرفتاری‌ها آن است که او به قدر کافی به خدایان یونان باستان احترام نگذاشته است. ادیسه هومر پر از دوز و کلک‌های جالب و اتفاقات جادویی و هیولاها و خدایان زن و مرد و عملیات محیرالعقول است. حقیقتاً یونانی‌ها دوست داشتند به ماجراهای شاه ادیسئوس و مردانش در راه بازگشت به وطن گوش فرا دهند.

 

اودیسه

 

داستان غار سیکلوپ‌ها یکی از ده‌ها ماجرایی است که برای شاه ادیسئوس (یا اولیس) اتفاق می‌افتد. یک بار که اودیسئوس و مردانش برای تهیه آب و آذوقه به خشکی می‌آیند، به غاری پر از گوسفندان بر می‌خورند و بسیار شاد می‌شوند. آن‌ها می‌دانند که گوسفندان صاحب دارند اما آن قدر گرسنه‌اند که آتشی می‌افروزند و تعدادی از گوسفندان را سر می‌برند و بر چوب‌هایی نوک‌تیز به سیخ می‌کشند و کباب می‌کنند با این امید که اگر صاحب آن‌ها هم پیدا بشود درک می‌کند که آن‌ها برای یونان جنگیده‌اند و حق‌شان است گرسنگی نکشند. آتش می‌سازند. ناگهان غرش سهمناکی به گوش می‌رسد و غولی جلوی دهانه غار می‌ایستد که تنها یک چشم دارد. نام این غول سیکلوپ است. ادیسئوس یکی از ترکه‌های نوک‌تیز و مشتعل را در تنها چشم سیکلوپ فرو می‌کند و بعد همگی با استتار در میان گوسفندان و تقلید صدای بع‌بع آن‌ها می‌توانند بگریزند.

در ماجرایی دیگر ادیسئوس و دوستانش به گروهی از سایرن‌ها بر می‌خورند. موجوداتی شبیه پری‌های دریایی اما بسیار خطرناک. آواز آن‌ها چنان زیبا و مسحورکننده است که مردان از هر کاری ناتوان می‌شوند، نمی‌توانند کشتی را هدایت کنند و کشتی به صخره‌ها برخورد می‌کند و همه کشته می‌شوند. اما ادیسئوس زیرک‌تر از این‌هاست. او درباره این سایرن‌ها شنیده است. پس پنبه در گوش‌های خود و مردانش می‌چپاند تا صدای آن‌ها را نشنوند و اغوا نشوند. این گونه آن‌ها از این مهلکه نیز جان سالم به در می‌برند.

و ماجرا پشت سر ماجرا تا سرانجام به وطن می‌رسند، جایی که همسر ادیسئوس در شرایط دشواری است و خود او را هم دیگر نمی‌شناسند. اما… این گونه است که ادیسه به صورت واژه‌ای وارد زبان شده و به هر سفر طولانی و پرماجرایی ادیسه می‌گویند.

گفتیم لازم نیست ادیسه را خوانده باشی تا درباره قصه‌ها و شخصیت‌های مشهور آن بدانی. کما این‌که برادران کوئن، کارگردان‌های فیلم کجایی ای برادر که در ابتدای آن با حروف درشت آمده است «بر اساس داستان ادیسه نوشته‌ی هومر»، می‌گویند هیچ‌یک این کتاب را نخوانده‌اند.

 

ای برادر کجایی

 

ایتن کوئن، برادر کوچک‌تر، می‌گوید: «در میان بازیگران و خودمان، تیم نلسون تنها کسی است که حقیقتاً  اُدیسه را خوانده است.»

بنابراین اگر نمی‌توانید در همه جای این فیلم ارجاعات به اُدیسه را پیدا کنید، خیلی تعجب نکنید. اشاره به حوری‌های دریایی نسبتاً آسان است، همین طور دسته سه‌نفره زنان آمازون که کنار می‌سی‌سی‌پی رخت می‌شویند. و سیکلوپ یک‌چشم که معلوم است همان صحنه‌ی فروشنده‌ی قلابی کتاب مقدس است که یک چشمش را با پارچه بسته است.

برادران کوئن به ما می‌گویند که در پی یک بازسازی تاریخی از ادیسه هومر نگردیم. بیشترین شباهت در کجایی ای برادر به مرجع باستانی‌اش همان ساختارِ «سفر پرماجرای بازگشت به زادگاه» است، طولانی شدن این سفر و ماجراهایی که سبب این طولانی شدن می‌شوند. در فیلم یک گروه سه‌نفره که از زندان گریخته‌اند به رهبری یولیسس اورت مک‌گی با بازی جرج کلونی جایگزین ادیسئوس و مردانش می‌شوند. این محکومان در طول سفر بارها با مرگ روبه‌رو می‌شوند و هر بار با نیرنگ و تیزهوشی یا خوش‌اقبالی جان سالم به در می‌برند. در این میان زرنگی و توان رهبری اورت نقش مهمی بازی می‌کند.

تماشای مردان در رویارویی با موقعیت‌های خطرناک و حظ بردن از نیرنگ‌بازی و هوش و ذکاوت آن‌ها آن وجه مشترکی است که ادیسه هومر و فیلم کجایی ای برادر را به هم پیوند می‌دهد. در یک کلام، کوئن‌ها به ما می‌گویند که روح اثر را اقتباس کرده‌اند نه جزئیات آن را. یک داستان بازگشت به خانه همیشه جذاب است و همین طور ساختار قصه‌های کوتاهی که به سبب حضور یک قهرمان و نخی داستانی، به هم متصل می‌شوند.

 

ای برادر کجایی

 

این درست، اما نگاهی دقیق‌تر به فیلم و کتاب، کاری که بسیاری از معلم‌ها برای آموزش ادیسه به دانش‌آموزان به آن دست زده‌اند و نتایجش در اینترنت قابل دسترسی است، در جزئیات هم شباهت‌های زیادی را آشکار می‌کنند. به تعدادی از آن‌ها توجه کنیم: 

 

  • در ابتدای فیلم، یک کارگر راه‌آهن نابینا سرنوشت قهرمانان فیلم را پیشگویی می‌کند. / در ابتدای ادیسه تیره‌سیاس بلاهایی را که در سرزمین مردگان بر سر ادیسئوس و مردانش می‌آید پیشگویی می‌کند.
  • یولیسس اورت مک‌گی مرد نیرنگ‌بازی سرزبان‌دار باهوشی است با توانایی‌های رهبری که می‌خواهد به زادگاهش پیش خانواده‌اش برگردد / ادیسئوس از همین خصلت‌ها برخوردار است و هدفش برگشتن به خانه و پیش زن و فرزندانش است
  • شخصیت‌های فیلم برای نجات تامی به لباس مبدل کوکلاکس‌کلان‌ها در می‌آیند / ادیسئوس و مردانش به هیئت گوسفند در می‌آیند تا از دست سیکلوپ‌ها فرار کنند
  • دان گندهه در فیلم در شعله‌های صلیب مشتعلی که روی سرش می‌افتد می‌میرد / غول یک چشم با ترکه نوک‌تیز شعله‌ور کور می‌شود
  • در اواخر فیلم سیلابی باعث نجات گروه از دست کلانتر بی‌رحم می‌شود / خدایان چاربیدیس و سکیلا کشتی ادیسئوس را دچار طوفان و سیلاب می‌کنند
  • پنی اورت را دوست دارد اما تقریباً تصمیم می‌گیرد زن ورنون خواستگار جدیدش بشود. هرچند در پایان تصمیم می‌گیرد زن اورت بشود. / در ادیسه پنه‌لوپ ادیسئوس را دوست دارد اما برای خواستگارانش مسابقه‌ای ترتیب می‌دهد، هرچند او هم در پایان به ادیسئوس رو می‌آورد.
  •  

و از این دست شباهت‌ها در جزئیات باز هم در فیلم هست. همه این‌ها بدان معناست که برادران کوئن باید دست کم خلاصه‌ داستان مفصلی از ادیسه را خوانده باشند (یا دست کم از بازیگرشان تیم بلیک نلسون خواسته باشند داستان را مفصل برای‌شان تعریف کند).

 

*

در این جا این سوال پیش می‌آید که کوئن‌ها می‌توانستند ادیسه را بخوانند، چرا این کار را نکردند؟ آلفرد هیچکاک حرف مشهوری دارد که داستان‌های خیلی خوب و خیلی کامل را دشوار می‌توان به فیلم خوب برگرداند. او این حرف را درباره برگردان کتاب دافنه دو موریه به فیلم پرندگان گفته است. کتاب‌های نه چندان منسجم برای این کار مناسب‌ترند چون کارگردان ایده‌ای کلی از آن می‌گیرد و دستش بازتر است. اما اگر قرار است ایده‌ای کلی بگیریم، چه ضرورتی دارد داستان را خوانده باشیم؟ بخصوص که داستان طی سال‌های طولانی جذابیت خود را برای بیننده عام حفظ کرده باشد و اصلاً از ابتدا برای بیننده عام نوشته شده باشد: بازگشت به وطن، جایی که زن و بچه منتظرت هستند، موانع بی‌شمار سر راه، یک رهبر عقل کل بامزه، از سر راه برداشتن موانع یکی پس از دیگر با شجاعت یا بصیرت و ماجراهای خنده‌دار در کنار جنگ‌های قهرمانانه و رویدادهای دردناک و خشونت‌بار. آیا ادیسه غیر از این است؟ و آیا این کفایت نمی‌کند برای ساختن فیلمی عامه‌پسند؟ و اصلاً این ساختار بسیاری از فیلم‌هایی نیست که نامی هم از ادیسه نبرده‌اند؟

 

ای برادر کجایی

 

پرسش دیگر: اگر چنین است، کوئن‌ها چه اصراری داشته‌اند که در ابتدای فیلم‌شان از ادیسه نام ببرند؟ خب آن‌ها به این ترتیب بازی‌ای راه انداخته‌اند که برای فیلم‌شان فایده‌هایی دارد.

اولاً کنجکاوی بیننده ــ بخصوص بیننده تحصیل‌کرده ــ با شنیدن این که فیلمی با شرکت جرج کلونی ساخته شده بر اساس ادیسه هومر برانگیخته می‌شود. آدم از این که به دیدن فیلمی بر اساس یکی از معتبرترین متون ادبیات غرب می‌رود احساس روشنفکری می‌کند. علاوه بر این آدم به طور کلی علاقه‌مند است داستان‌های آشنای قدیمی را که همیشه شنیده است، اکنون روی پرده ببیند. راز موفقیت فیلم‌هایی که درباره پیامبران یا داستان‌های کتاب‌های مقدس ساخته می‌شود همین است. از این منظر هم آوردن نام ادیسه هومر به عنوان مرجع ادبی فیلم می‌توانسته مفید باشد.

دیگر این که اشاره به ادیسه راه آسانی جلوی پای منتقدان می‌گذارد که فیلم را با داستان مقایسه کنند و در نقدهای‌شان درباره شباهت‌ها و تفاوت‌های این دو بنویسند. کمکی است به منتقدان برای تفسیر فیلم. و البته به طور کلی مقایسه متن‌های گوناگون با یکدیگر، خود کار سرگرم‌کننده و لذتبخشی است. بخصوص ارتباط بین یک فیلم سرگرم‌کننده امروزی با متنی قدیمی که جزو فرهنگ عمومی جامعه شده است می‌تواند آموزش را به کاری لذتبخش بدل سازد. امروز دیگر آشکار شده است که متن‌ها چه بسیار از متن‌های دیگر وام می‌گیرند و چه بسا بدون این که خالقان متن‌های جدید از این کار خبر داشته باشند. کشف این ارتباطات بینامتنی یکی از چیزهایی است که در نقد ادبی و نقد فیلم امروز انجام می‌شود.

آوردن نام ادیسه در ابتدای فیلم برای کتاب هم بسیار مفید است و آن را از یک موضوع پژوهش‌های دانشگاهی به قصه‌ای زنده که توانایی برقراری رابطه با تماشاگر امروزی را دارد تبدیل می‌کند. و این البته در ذات خود به این معنا هم هست که با تمام تغییرات تکنولوژیک (راویان دوره‌گرد یونان باستان کجا و پرده‌های عظیم سینما و پخش بین‌المللی امروز کجا؟) و با بیشترین تغییر مکان جغرافیایی و فاصله تاریخی، چیزهایی اساسی در سرشت آدمیزاد هنوز چندان تغییر نکرده است. کوئن‌ها گمانم روی همین حساب کرده‌اند و درست حساب کرده‌اند. جذابیت ای برادر کجایی؟ ــ دست کم بخشی از این جذابیت ــ از هومر و درست‌تر است بگوییم از داستان‌سرایان شفاهیِ اکنون گمنامِ یونان باستان می‌آید.

 

برادران کوئن
برادران کوئن و جرج کلونی

 

حالا که صحبت بینامتنیت شد این را هم بگوییم که نام فیلم کجایی ای برادر اشاره به متن دیگری دارد. در فیلم سفرهای سالیوان (باز هم سفر) ساخته پرستون استرجس یکی از قهرمانان فیلم قصد دارد داستانی بنویسد به نام کجایی ای برادر (که نمی‌نویسد). و حالا فیلمسازان ما بر اساس این داستان خیالی یک شخصیت خیالی، فیلمی ساخته‌اند.

جوئل، برادر بزرگ‌تر، می‌گوید: «در این فیلم چیزهایی هست که خیلی یادآور سفرهای سالیوان‌اند. امّا یادآور آن هستند، نه این که آن‌ها را کش رفته باشیم. [خنده]. در ذهن ما این فیلمی است که قهرمان آن فیلم اگر امکانش را ‌داشت، می‌ساخت.»

مرز بین اقتباس و کش رفتن هم مبحث جداگانه‌ای است البته.

و سرانجام نباید فراموش کنیم که کجایی ای برادر فیلمی درباره موسیقی کانتری است، موسیقی نوازندگان و خوانندگان محلی و دوره‌گرد. بنابراین یک ارتباط درونی هم وجود دارد بین قصه چنین فیلمی با داستان‌هایی که توسط همین گونه نوازندگان برای شنونده بومی روایت و با موسیقی همراهی می‌شدند. این نیز جزو خصلت عامه‌پسند دو سنت به فاصله زمانی دو هزار و هفتصد سال است. گمانم کوئن‌ها هم دل‌شان می‌خواهد فیلم‌های‌شان در همین سنت جای بگیرند. متن ترانه‌ها و آوازهایی که اغلب به طور کامل در فیلم می‌شنویم ــ متن چه به معنی موسیقی و چه به معنی کلام ترانه‌ها ــ هر یک آفریده‌ی هنرمند گمنام یا نه چندان مشهوری هستند.

می‌بینیم که چه متن‌های پرشماری از زمان‌ها و مکان‌های گوناگون گرد هم آمده‌اند. از قصه‌های داستان‌سرایان شفاهی یونان باستان تا اشعار هومر، شاعر یونانی سده هشتم پیش از میلاد، تا ترانه‌ها و آوازهای سیاهپوستان آمریکا در اوائل سده بیستم تا فیلم سفرهای سالیوان ساخته پرستون استرجس در هالیوود تا رمان خیالی کجایی ای برادر نوشته‌ی یکی از شخصیت‌های این فیلم آخر.

و همچنین فراموش نکنیم که عنوان فیلم کجایی ای برادر اشاره‌ای است به داستان آفرینشِ کتاب مقدس.  

 

 

 

 

  این مقاله را ۲ نفر پسندیده اند

اشتراک گذاری این مقاله در فیسبوک اشتراک گذاری این مقاله در توئیتر اشتراک گذاری این مقاله در تلگرام اشتراک گذاری این مقاله در واتس اپ اشتراک گذاری این مقاله در لینکدین اشتراک گذاری این مقاله در لینکدین

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *