سایت معرفی و نقد کتاب وینش
سایت معرفی و نقد کتاب وینش

سایت معرفی و نقد کتاب وینش

تصحیح و شرح ابیات شاهنامه به قلم مهری بهفر

شاهنامه

تصحیح و شرح ابیات شاهنامه به قلم مهری بهفر

تصحیح جدید دکتر مهری بهفر از شاهنامه که همراه با شرح یک‌یک ابیات و ریشه‌شناسی لغات شاهنامه انجام می‌گیرد کاری بزرگ است که تا به این جا پنج مجلد از آن (از ابتدا تا داستان رستم و سهراب) منتشر شده است.
ویژگی اصلی این مجموعه‌ی سترگ، یکی شرح و معنی کردن تک‌تک ابیات شاهنامه است و دیگری توجه به نسخه دستنویس موزه بریتانیا که قدیمی‌ترین منبع [کامل] ماست از شاهنامه (این نسخه از سال ۶۷۵ هجری قمری به جا مانده است). باید در سال‌های آینده منتظر مجلدهای جدید این مجموعه نشست.
این یادداشت نخست در «حرفه هنرمند» منتشر شده و حالا در سایت وینش بازنشر می‌شود.

 

شاهنامۀ فردوسی (تصحیحِ انتقادی و شرحِ یکایکِ ابیات)

نویسنده کتاب: مهری بهفر

ناشر: نشرِ نو با همکاریِ نشرِ آسیم

نوبت چاپ: ۱ سال چاپ: ۱۳۹۱

حمیدرضا اردستانی رستمی

حمیدرضا اردستانی رستمی

حمیدرضا اردستانی رستمی

حمیدرضا اردستانی رستمی

تصحیح جدید دکتر مهری بهفر از شاهنامه که همراه با شرح یک‌یک ابیات و ریشه‌شناسی لغات شاهنامه انجام می‌گیرد کاری بزرگ است که تا به این جا پنج مجلد از آن (از ابتدا تا داستان رستم و سهراب) منتشر شده است.
ویژگی اصلی این مجموعه‌ی سترگ، یکی شرح و معنی کردن تک‌تک ابیات شاهنامه است و دیگری توجه به نسخه دستنویس موزه بریتانیا که قدیمی‌ترین منبع [کامل] ماست از شاهنامه (این نسخه از سال ۶۷۵ هجری قمری به جا مانده است). باید در سال‌های آینده منتظر مجلدهای جدید این مجموعه نشست.
این یادداشت نخست در «حرفه هنرمند» منتشر شده و حالا در سایت وینش بازنشر می‌شود.

 

شاهنامۀ فردوسی (تصحیحِ انتقادی و شرحِ یکایکِ ابیات)

نویسنده کتاب: مهری بهفر

ناشر: نشرِ نو با همکاریِ نشرِ آسیم

نوبت چاپ: ۱ سال چاپ: ۱۳۹۱

چنان‌­که می‌­دانیم، شاهنامه از قرنِ ششم موردِ توجّهِ بسیاری از اهلِ دانش و البته توده مردم بوده است. این ­که توده‌ی مردمِ ایران به این اثر بسیار توجه داشته‌­اند، از سویی سودمند بوده است؛ زیرا یکی از آثارِ مهمِ فارسی در میانِ مردم جذابیتِ فراوان داشته است (که این موضوع برایِ هر فرهنگ‌­دوستی می‌­تواند بسیار مطلوب باشد) و اساساً وجودِ نسخه­‌هایِ متعددِ شاهنامه، از همین توجهِ عام و خاصِّ ایرانیان پدیدار شده است؛ اما به نظر می‌­رسد، گرایشِ توده مردم به شاهنامه، عیبی را هم در برداشته است که آن هم از آسان‌­نماییِ این متن برمی‌­خاسته است؛ یعنی چون توده مردم کلیتی از متن را درمی‌­یافتند، این ذهنیت ایجاد شد که شاهنامه برخلافِ بسیاری از متن‌­های مهمِ دیگر، مانندِ دیوانِ حافظ یا مثنویِ مولانا، نیازی به گزارش و شرح ندارد و می‌­بینیم در دوره معاصر، تقریباً آخرین متنِ مهمی که به طورِ جدّی برایش شرح نوشتند، شاهنامه بوده است. البته گرایشِ توده مردم به شاهنامه، عیب دیگری هم داشت و آن این بود که سبب شد به درکِ درستی از حماسه و ادبِ حماسی دست نیابیم؛ چنان‌­که هر متنی را که در آن جنگ و خون­ریزی و رجزخوانی بود، نامِ حماسه را بر آن نهادند و حتی جهاد عارف با نفسش را هم حماسه پنداشتند؛ در حالی که حماسه بیش از هر چیز باید گزارش‌گرِ چگونگیِ شکل‌­گیریِ تمدّن (که جنگ و دلاوری هم بخشی از آن است)­ و بیان‌گرِ نوعِ نگرشِ یک ملت باشد؛ نه صِرْفاً تصویر کردنِ ستیز و خون­ریزی.

    در این یک قرنِ اخیر، پس از آن‌­که تصحیحاتی مختلف از شاهنامه به بار نشست و بیش­ از پیش، متنی نزدیک به قلمِ فردوسی حاصل شد، مطالعات و پژوهش­‌هایِ دانشگاهی باعث شد که در تک‌­تکِ بیت­‌هایِ فردوسی تأمّلی ژرف­‌تر انجام گیرد. از همین روی، پژوهندگانِ شاهنامه دریافتند که فهمِ بیت‌­هایِ شاهنامه به این آسانی‌­ها هم نیست که پیش­‌تر گُمان می‌­رفت و اتفاقاً شاهنامه متنی است بسیار دشوار. همین موضوع آنان را بر آن داشت تا شرح‌­ها و گزارش­‌هایی از شاهنامه پدیدار کنند و هریک با توجه به دیدگاهِ خود درباره شاهنامه، آثاری بیافرینند.

     کتاب مورد معرفی که تا زمانِ نوشتنِ این جستار، پنج دفتر (دفترِ یکم: از دیباچه تا پایانِ پادشاهیِ فریدون؛ دفترِ دوم: پادشاهیِ منوچهر؛ دفترِ سوم: پادشاهیِ نوذر، ذوتهماسپ و کیقباد؛ دفترِ چهارم: پادشاهیِ کیکاووس؛ دفترِ پنجم: داستانِ رُستم و سهراب) از آن منتشر شده، ویژگی‌­هایی چشم­گیر در تصحیحِ انتقادیِ شاهنامه و به ویژه در زمینه شرحِ شاهنامه دارد که در جایِ خود آن را از آثارِ دیگر این زمینه متمایز می‌­سازد.

     درباره این تصحیح از شاهنامه: این اثر که با عنوانِ شاهنامۀ فردوسی (تصحیحِ انتقادی و شرحِ یکایکِ ابیات) منتشر شده است، چنان‌­که از نامش پیداست، تصحیحی تازه از شاهنامه است بر اساسِ چندین نسخه که در میانِ آن‌­ها چند نسخه‌ی معتبر چون دست­نویسِ موزه بریتانیا به تاریخِ ۶۷۵ ق دیده می‌­شود. این دست­نویس، کهن‌­ترین نسخه‌ی کامل از شاهنامه است که در دست داریم. توجه داشته باشیم که دست­نویسِ کتابخانه فلورانس (که در تصحیحِ مهری بهفر از شاهنامه هم به کار گرفته شده است) اگرچه در پایانِ خود، سالِ ۶۱۴ ق را دارد، نسخه‌­ای کامل نیست و تا پایانِ پادشاهیِ کی‌خسرو را در برمی‌­گیرد. نسخه‌­ای دیگر که در تصحیحِ این اثر استفاده شده است، نسخه معروف به سن‌­ژوزف است که به کتابخانه‌ی سن‌­ژوزفِ بیروت تعلق دارد و گویا به اواخرِ قرنِ هفت و آغازِ قرنِ هشتمِ هجری متعلق است و از دیدِ صاحب­نظران، نسخه‌­ای بسیار معتبر است. نسخه‌­ای دیگر که در تصحیحِ این متن استفاده شده است، نسخه‌­ای از شاهنامه است که در حاشیه‌ی ظفرنامه‌ی مستوفی آمده است. گویا مستوفی در قرنِ هشتم (میانِ ۷۱۴-۷۲۰)، شاهنامه فردوسی را بر بنیادِ پنجاه دست­نویسی که از شاهنامه داشته است، تصحیح کرده است که البته این نسخه­‌هایِ در دسترسِ مستوفی، امروز در دستِ ما نیست و از آن آگاهی­ نداریم. اگر به گفته‌ی مستوفی اعتماد کنیم و گفته‌ی او را راست بپنداریم، اتّکا به نسخه او از شاهنامه، ما را به نسخه­‌هایِ پیش از قرنِ هفتم که در دسترسِ ما نیست، پیوند می‌­دهد و گویا استفاده از شاهنامه‌ی تصحیحِ مستوفی، به گونه‌­ای پیونددهنده‌ی ما به دست­نویس‌­هایی است که امروز در دست نداریم. با همین استدلال است که مهری بهفر، برخلافِ بسیاری از مصححانِ دیگر، در تصحیحِ خود به این اثر توجه نشان داده و از آن استفاده کرده است.

     بنا بر آن‌چه آمد، اثرِ مهری بهفر، در میانِ پژوهش­‌هایِ در پیوند با شاهنامه، اثری درخورِ اعتنا و قابلِ اتّکا است و قطعاً پس از اتمامِ آن، پژوهشگرانِ شاهنامه، نگاهی ژرف­‌تر بدان خواهند داشت؛ امّا برجستگیِ این اثر، فقط به تصحیحِ آن باز نمی‌­گردد؛ بلکه شرحِ بیت­‌هایِ شاهنامه نیز بدان ویژگ­ی چشم­گیری بخشیده است.

     روشِ شرحِ بیت­‌ها: در شرحِ بیت‌­ها، ما شیوه‌­ای روشمند می‌­بینیم که شاید در آثارِ گذشتگان کم­تر این موضوع وجود داشته است. در این اثر، ویژگی­‌هایِ دستوریِ واژگانِ هر بیت ارائه می‌­شود؛ معادلِ اوستایی یا فارسیِ میانه‌ی واژگان در هر بیت می‌­آید؛ تعبیرهایِ کنایی، مجازی، استعاری توضیح داده می‌­شود؛ شخصیت­‌ها و خویش­کاریِ هر یک از آن‌­ها بررسی می­‌شود؛ شخصیت­‌ها و رُخدادهایِ در پیوند با آن‌­ها در شاهنامه، با متن­‌هایِ دیگر که از آن شخصیت و رویداد یاد کرده‌­اند، مقایسه می‌­شود و در پایان، معنی‌­ای از هر بیت ارائه می‌­شود. می‌­توان گفت که ویژگیِ منحصر به فردِ این شرح همین است که از یک­‌یکِ بیت‌­ها گزارش به دست داده می‌­شود و هیچ بیتی بدونِ معنی رها نمی‌­شود؛ یعنی هر بیت فارغ از بیت‌­هایِ دیگر موردِ بررسی قرار می‌­گیرد؛ نه مانندِ برخی شرح‌­هایِ دیگر که شارحان از چند بیت، کلیتی به دست می­‌دهند (شاید برایِ این‌­که بتوانند از برخی بیت‌­هایِ دشوار در معنی، چشم بپوشند).

     جدا از آن‌­چه در گزارشِ بیت‌­ها می‌­بینیم، در سویِ دیگر، برگردانِ شاهنامه به عربی از بُنداری و ترجمه آن به انگلیسی، از برادرانِ وارنر ارائه شده است و در پایانِ کتاب هم، نمایه‌­ای از واژه­‌هایی می­‌بینیم که در شرحِ بیت‌­ها، درباره آن توضیح داده شده است. همین‌­طور سیاهه‌­ای از واژه­‌هایی آمده است که ریشه‌­شناسی شده­‌اند و نهایتاً هم کشف‌­الابیات را پیشِ رو می‌­یابیم.

     با توجه بدان­‌چه آمد، می­‌توان گفت که در گزارشِ این اثر، همه چیز را در کنارِ هم داریم؛ یعنی به جایِ این‌­که در مطالعه‌ی بیت‌­هایِ شاهنامه، چند اثر را مطالعه کنیم، یک اثر را می‌­خوانیم و می‌­توانیم با شاهنامه، آشنایی­ بیش­تر و بهتری به دست آوریم. این موضوع، برجستگی­ِ خاصی به این اثر بخشیده است و شخصاً این اثر را خواندنی‌­تر از بسیاری از آثارِ دیگر در این زمینه یافته‌­ام.

در مجموع، اثرِ مهری بهفر، هم به کارِ اهلِ تخصّص می­‌آید و هم به کارِ دانشجویِ تازه­‌کار. با توجه به روشمندیِ این اثر، هر کس در محدوده کارش، می­‌تواند از آن استفاده کند و بهره ببرد.

 

  این مقاله را ۵ نفر پسندیده اند

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *